Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महाराष्ट्र दुष्काळ निकष आणि शेतकरी मदत उपाययोजना

Source:The Hindu ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील शेतकरी संकटांना राज्यस्तरीय प्रशासकीय प्रतिसाद, दुष्काळ व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वे आणि शेतकऱ्यांसाठीच्या कल्याणकारी योजना समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे.

सारांश

हा लेख महाराष्ट्र सरकारच्या अनेक तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्याशी संबंधित चौकट, परिणाम आणि मदत उपायांचे स्पष्टीकरण देतो, ज्यामध्ये कृषी संकट कसे मोजले जाते आणि बाधित शेतकऱ्यांना काय सवलती मिळतात यावर लक्ष केंद्रित केले आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्राने अपुरा पाऊस किंवा कोरड्या हवामानाच्या मान्सूनच्या खंडानंतर शेकडो तालुक्यांमध्ये दुष्काळ किंवा दुष्काळसदृश परिस्थिती जाहीर केली आहे.
  • दुष्काळ घोषणेमुळे शेतकऱ्यांसाठी जमीन महसूल माफी, वीज बिलांमध्ये सवलत, पीक कर्जाचे स्थगन आणि बँक थकीत रकमेचे पुनर्रचना यासह विविध मदत उपाययोजना सुरू होतात.
  • केंद सरकारद्वारे सुधारित करण्यात आलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार दुष्काळ जाहीर करण्याच्या निकषांमध्ये पावसाची तूट, आर्द्रता निर्देशांक, पिकांच्या उत्पादनाचे अंदाज आणि भूजलाची उपलब्धता यांचे मूल्यांकन यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ट्रिगर-१ निकष

महाराष्ट्रीय दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेअंतर्गत (Maharashtra Drought Management Code) २५% पेक्षा जास्त हंगामी पाऊस तूट किंवा २१ दिवसांपेक्षा जास्त कोरड्या हवामानामुळे (dry spells) सक्रिय होणारी सक्तीची पूर्व-सूचना मर्यादा, ज्यामुळे तात्काळ प्रशासकीय मदत उपाययोजना सुरू होतात.

UPSC context

MPSC जीएस पेपर I/III (भूगोल/कृषी): आपत्ती व्यवस्थापन आराखडे, हवामानविषयक दुष्काळ निर्देशक आणि धोरणात्मक प्रतिसाद यंत्रणा यांच्या समजुतीची चाचणी घेते.

Source
१२-सूत्री दुष्काळ निवारण पॅकेज

दुष्काळग्रस्त घोषित केलेल्या तालुक्यांमध्ये आपोआप लागू होणाऱ्या १२ प्रशासकीय सवलती आणि आर्थिक सूट यांचे सर्वसमावेशक पॅकेज, ज्यामध्ये कर्जाचे पुनर्गठन, जमीन महसूल माफी आणि परीक्षा शुल्क माफी यांचा समावेश आहे.

UPSC context

MPSC जीएस पेपर II/III (शासनव्यवस्था/अर्थव्यवस्था): राज्यस्तरीय कल्याणकारी योजनांची अंमलबजावणी, कृषी संकट व्यवस्थापन आणि प्रशासकीय निवारण योजनांच्या ज्ञानाची चाचणी घेते.

Source
महाराष्ट्र दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता

महाराष्ट्रात दुष्काळाची तीव्रता मोजण्यासाठी आणि प्रशासकीय मदत कार्य सुरू करण्यासाठी वैज्ञानिक निकष, परिणाम निर्देशक आणि टप्पy-टप्प्यातील निकष (ट्रिगर-१ आणि ट्रिगर-२) समाविष्ट असलेले राज्यस्तरीय मॅन्युअल.

UPSC context

MPSC सामान्य अध्ययन पेपर III (आपत्ती व्यवस्थापन/कृषी): कृषीविषयक आपत्ती हाताळण्यासाठीच्या प्रमाणित कार्यप्रणाली (SOPs) आणि कायदेशीर-प्रशासकीय संहितांशी परिचित असण्याची परीक्षा घेते.

Source
पंचनामा

आपत्ती भरपाई वाटपासाठी पिकांच्या नुकसानीची टक्केवारी आणि हानीचे मूल्यमापन करण्यासाठी महसूल आणि कृषी अधिकाऱ्यांनी केलेली कसून प्रत्यक्ष जमिनीवरील पाहणी.

UPSC context

MPSC सामान्य अध्ययन पेपर III (कृषी/शासन): महाराष्ट्रातील ग्रामीण प्रशासन, नुकसान मोजणी पद्धती आणि शेतकरी भरपाई वितरण यंत्रणा यावरील प्रश्नांसाठी महत्त्वाचे.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

पावसाळ्यात अपुऱ्या पावसामुळे केवळ मान्सूनच्या पर्जन्यमानातील तुटीच्या आधारे तालुक्यात घोषित केलेली दुष्काळ किंवा दुष्काळसदृश परिस्थिती

स्पर्धक अनेकदा असा गृहीत धरतात की दुष्काळ घोषणा केवळ हंगामी पाऊस कमी असल्यावरच आधारित असते, आणि ते मातीतील ओलावा, पिकांचे उत्पन्न आणि भूजल निर्देशक यांचा समावेश असलेल्या बहु-घटक चौकटीकडे दुर्लक्ष करतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Maharashtra Economy Agriculture and Rural Development

भारताच्या सुधारित दुष्काळ व्यवस्थापन नियपुस्तिकेत (Manual for Drought Management) दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी कोणते मुख्य निकष वापरले जातात?

  • पावसाची तूट: ऐतिहासिक दीर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत हवामानविषयक डेटामधून काढलेली पावसाची तूट.
  • मातीतील ओलावा: मुळांच्या क्षेत्रातील कोरडेपणाचे मूल्यांकन करणारा, उपग्रहाद्वारे (रिमोट सेन्सिंग) किंवा जमिनीवर मोजलेला मातीतील ओलावा निर्देशांक.
  • पिकांची स्थिती: प्रभावित तालुक्यांमधील प्रत्यक्ष पाहणी (ग्राउंड-ट्रूथिंग) आणि पीक-कापणी प्रयोगांवरून काढण्यात आलेले पिकांच्या उत्पादकतेचे अंदाज.
  • भूजल पातळी: निरीक्षण विहिरींच्या माध्यमातून भूजल पातळीतील घट मोजली जाते.

आंतर-विषय नमुने

  • दुष्काळ घोषणा + केंद्रीय आपत्ती व्यवस्थापन कायदा

    दुष्काळ निवारणाला आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ द्वारे कायदेशीर पाठबळ लाभले आहे, ज्यामुळे राज्यस्तरीय कृषी संकट NDRF/SDRF सारख्या केंद्रीय आपत्ती निधी संरचनेस थेट जोडले जाते.

महाराष्ट्राच्या दुष्काळ जाहीर करण्याच्या निकषांवर (ट्रिगर-१, पिकांचे उत्पन्न, भूजल) MPSC पूर्व परीक्षेतील बहुविधान प्रश्नामध्ये विचारले जाण्याची शक्यता आहे.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2020MPSC_PRELIMSGS1

    What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :

  • 2010MPSC_PRELIMSGS1

    When did Government of Maharashtra declare the farmers debt waive scheme ?