Current Affairs

ડ્રેનેજની સમસ્યાઓના કારણે અમદાવાદના વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા સર્જાઈ

Source:timesofindia ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા શહેરોમાં શહેરી આયોજન અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના ગંભીર પડકારો પર પ્રકાશ પાડે છે, તેમજ શહેરી પૂરને રોકવા માટે કુદરતી જળનિકાસની ભૌગોલિક રચનાઓની જાળવણી કરવાની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.

સારાંશ

આ લેખ અમદાવાદના ઝડપથી વિકસતા બોપલ અને ઘુમા વિસ્તારોમાં વારંવાર થતી પાણી ભરાવાની અને શહેરી પૂરની સમસ્યાઓનું વિશ્લેષણ કરે છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) માં સમાવિષ્ટ થવા અને મુખ્ય રહેણાંક હબમાં પરિવર્તિત થવા છતાં, આ વિસ્તારોમાં શહેરીકરણની ગતિ આવશ્યક વરસાદી પાણીના નિકાલની (સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ) માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસ કરતાં વધી ગઈ છે. વ્યાપક ડ્રેનેજ ભૌગોલિક અભિગમનો અભાવ, ગોટા-ગોધાવી નહેર જેવા કુદરતી જળમાર્ગોમાં અવરોધ અને અપૂરતી સ્ટોર્મ વોટર નેટવર્ક ક્ષમતા આ કટોકટી સર્જવામાં ફાળો આપી રહ્યા છે. પૂરની અસરોને હળવી કરવા માટે, નિષ્ણાતો ડ્રેનેજ સિસ્ટમને સર્વગ્રાહી રીતે જોવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે, જેને સાબરમતી નદી સુધી લંબાવવી જોઈએ અને સ્થાનિક તળાવો સાથે જોડવી જોઈએ.

મુખ્ય મુદ્દા

  • બોપલ અને ઘુમા, ઝડપી શહેરીકરણ અને AMCમાં સમાવેશ છતાં, વારંવાર થતા ગંભીર જળભરાવ અને શહેરી પૂરનો સામનો કરે છે.
  • આ કટોકટી મુખ્યત્વે શહેરીકરણની ગતિ, આવશ્યક સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસ અને વિસ્તરણ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધી જવાને કારણે સર્જાઈ છે.
  • ગોતા-ગોધાવી કેનાલ અને સ્થાનિક તળાવો સહિતના કુદરતી જળમાર્ગો બાધિત થયા છે અથવા તેમના પર અતિક્રમણ થયું છે, જે વરસાદી પાણીના કુદરતી પ્રવાહને અવરોધે છે.
  • નિષ્ણાતો ડ્રેનેજ ભૂગોળ પ્રત્યે એવા સર્વગ્રાહી અભિગમની ભલામણ કરે છે જે સ્થાનિક સીમાઓથી આગળ વિસ્તરે અને વ્યાપક ડ્રેનેજ નેટવર્કને સીધું જ સાબરમતી નદી સાથે જોડે.
  • AMC હાલમાં આંબલી, બોપલ, ઘુમા અને શેલા વિસ્તારો માટે એક સંકલિત સ્ટોર્મવોટર નેટવર્ક સ્થાપિત કરવા માટે એક માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરી રહ્યું છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC)

અમદાવાદના વહીવટ માટે જવાબદાર સ્થાનિક નાગરિક વહીવટી તંત્ર. તે શહેરી આયોજન, માળખાકીય સુવિધાઓ અને આપત્તિ પ્રતિભાવનું સંચાલન કરે છે, જેમાં બોપલ અને ઘુમા જેવા નવા સમાવિષ્ટ વિસ્તારો માટે સ્થાનિક ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાન વિકસાવવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

UPSC context

GPSC પેપર II અને III માટે મહત્વપૂર્ણ, જે માળખાગત સુવિધાઓના સંચાલન અને આપત્તિ શમનમાં શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની ભૂમિકાનું પરીક્ષણ કરે છે.

Source
શહેરી પૂર

ભારે વરસાદને કારણે અપૂરતી અથવા જૂની થઈ ગયેલી વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા (સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ સિસ્ટમ) પર અતિશય ભારણ વધવાને લીધે શહેરી વિસ્તારોમાં સર્જાતી ગંભીર જળભરાવની સ્થિતિ, જે અવારનવાર ઝડપી, અયોજિત શહેરીકરણ અને કુદરતી જળમાર્ગો ખોરવાઈ જવાને કારણે વધુ વિકરાળ બને છે.

UPSC context

GS Paper III (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન) નો એક મુખ્ય વિષય. GPSC તેના કારણો, માળખાકીય શમન અને વિકાસશીલ શહેરો પર તેની અસરો અંગેના જ્ઞાનનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

Source
ગોતા-ગોધાવી કેનાલ

પશ્ચિમ અમદાવાદમાં આવેલી એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાદેશિક જળ ચેનલ. તે ચોમાસા દરમિયાન પૂરની સંભાવનાવાળા રહેણાંક તળાવો અને વિસ્તારોમાંથી પંપ કરીને બહાર કાઢવામાં આવતા વધારાના વરસાદી પાણીના નિકાલ માટેના મુખ્ય આઉટફોલ સ્થળ તરીકે કામ કરે છે.

UPSC context

ગુજરાતની સ્થાનિક ભૂગોળ અને જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપનના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે, જે GS પેપર I અને III ના માળખાકીય આયોજન માટે સુસંગત છે.

Source
વરસાદી પાણીના નિકાલ માટેનો માસ્ટર પ્લાન

એક વ્યાપક શહેરી આંતરમાળખાકીય બ્લુપ્રિન્ટ, જે સ્થાનિક ડ્રેનેજ નેટવર્ક, આંતરિક જોડાણો અને આઉટફોલની એવી રીતે રચના કરે છે જેથી સપાટી પરના ભારે વહેણને વ્યવસ્થિત રીતે કુદરતી જળાશયો અથવા નદીઓમાં વાળી શકાય.

UPSC context

GS Paper III (માળખાકીય સુવિધાઓ) માટે મહત્વપૂર્ણ. GPSC મૂલ્યાંકન કરે છે કે કેવી રીતે અગમચેતીભર્યું નગર આયોજન ઝડપી શહેરી વિસ્તરણને સમાયોજિત કરે છે અને નાગરિક કટોકટીઓને અટકાવે છે.

Source
જળશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ

કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં સપાટી પરના જળ (ભૂપૃષ્ઠીય જળ) અને ભૂગર્ભ જળના વિતરણ, ગતિશીલતા અને વર્તણૂકનું નકશાંકન કરતો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ. તે શહેરી જળ નિકાલ પ્રણાલીઓની ઇજનેરી અને માળખાકીય ક્ષમતા માટે માર્ગદર્શક બને છે.

UPSC context

GS Paper III (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને વિજ્ઞાન) માટે પ્રસ્તુત. જાહેર વહીવટમાં પુરાવા-આધારિત નીતિની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

શહેરી પૂરને સત્તાવાર રીતે માત્ર એક કુદરતી જળ-હવામાનશાસ્ત્રીય આપત્તિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

NDMA શહેરી પૂરને માત્ર ભારે વરસાદ જ નહીં, પરંતુ અનિયંત્રિત કોંક્રીટીકરણ, ડ્રેનેજ અતિક્રમણ અને ખામીયુક્ત શહેરી આયોજન દ્વારા પ્રેરિત એક વિશિષ્ટ તેમજ નોંધપાત્ર રીતે માનવસર્જિત આપત્તિ તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Disaster Management

શહેરી પૂર વ્યવસ્થાપન માટેની મુખ્ય NDMA માર્ગદર્શિકાઓ કઈ છે?

  • વિશિષ્ટ વર્ગીકરણ: શહેરી પૂરને મોટાભાગે માનવસર્જિત તરીકે સ્વીકારે છે અને તેને પરંપરાગત નદીજન્ય પૂરથી અલગ એક આપત્તિ તરીકે ગણે છે.
  • ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાન: સર્વગ્રાહી ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાનને અપડેટ કરવાનું, કુદરતી જળાશયો પરથી દબાણો દૂર કરવાનું અને ચોમાસા પૂર્વે કાંપ કાઢવાની કામગીરી (ડીસિલ્ટિંગ) સુનિશ્ચિત કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે.
  • સ્થાનિકીકૃત EWS: ચોક્કસ શહેરી જળગ્રહણ વિસ્તારોને અનુરૂપ સ્થાનિકીકૃત, ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ (EWS) ની સ્થાપનાની હિમાયત કરે છે.
History & Culture

હડપ્પીય સ્થળ ધોળાવીરાએ વરસાદી પાણીનું (સ્ટોર્મવોટર) વ્યવસ્થાપન કેવી રીતે કર્યું હતું?

  • અદ્યતન જળ સંચય: અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે પથ્થર કાપીને બનાવેલા જળાશયો, ચેકડેમ અને ડ્રેનેજની એક અત્યંત અત્યાધુનિક પ્રણાલીનું નિર્માણ કર્યું.
  • સ્થળાકૃતિ સંરેખણ: શહેરના કુદરતી ઢાળનું ઝીણવટપૂર્વક નકશાંકન કરવામાં આવ્યું હતું અને રહેણાંક વિસ્તારોમાં પૂરની સ્થિતિ સર્જાયા વિના વધારાના વરસાદી પાણીને એકબીજા સાથે જોડાયેલા જળાશયોમાં વાળવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • ધોળાવીરા બનામ આધુનિક શહેરીકરણ

    પરીક્ષાના પ્રશ્નોમાં ઘણીવાર હડપ્પીય ધોળાવીરાની ટકાઉ અને ભૌગોલિક ભૂપ્રદેશને સુસંગત વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા તથા આધુનિક ગુજરાતના શહેરોમાં શહેરી પૂરનું કારણ બનતા આડેધડ કોંક્રિટીકરણ અને અતિક્રમણ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ દર્શાવવામાં આવે છે.

  • નીતિ આયોગનું G-HUB + AMRUT

    NITI Aayog નો Growth Hub (G-HUB) કાર્યક્રમ શહેરી-ક્ષેત્રોમાં આર્થિક વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે પેરિફેરલ ડ્રેનેજ અને વેટલેન્ડ્સનું ટકાઉ રીતે સંચાલન કરવા માટેની AMRUT જેવી યોજનાઓની ક્ષમતાનું સીધું પરીક્ષણ કરે છે.

NDMA ની શહેરી પૂર માર્ગદર્શિકા અને ધોળાવીરાની પ્રાચીન જળ સંચય તકનીકોને સાંકળતા GS-3 અથવા પ્રિલિમ્સના પ્રશ્નની અપેક્ષા રાખો.

સંલગ્ન PYQ · 3

સંલગ્ન PYQ · 3

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following statements is/are correct? 1. The Indus Valley Civilization was the first urbanization in India. 2. It had a well-planned drainage system and grid-pattern town planning. 3. The society followed a strict hierarchical structure with social inequalities. 4. Agriculture was the primary economic activity with trade and commerce flourishing.

  • 2026GPSC_PRELIMSGS1

    Consider the following statements regarding Aravallis: 1. The region is home to important lakes and wetlands including Sambhar, Sultanpur, Pushkar, Fatehsagar and Jaisamand. 2. It is one of the main watersheds, separating the drainage of the Bay of Bengal, through rivers like Chambal and other tributaries of the Yamuna, from that of the Arabian Sea through the Mahi, Sabarmati, Luni and other rivers. 3. The mountain range is home to lead, zinc, copper, gold, tungsten and has reserves of critical minerals such as tin, graphite, molybdenum, niobium, nickel, lithium and rare earth elements (REEs). These are considered to be of strategic relevance for energy transition, high-technology manufacturing and national security. 4. Rocks in the Aravallis are highly fractured, weathered and porous, allowing rainwater to percolate deep into the ground instead of running off the surface. Any disruption to this recharge system, through mining, construction or deforestation poses a direct and serious threat to regional water availability. 5. The Aravalli hills and range are 'green lungs' of North-Western India and serve as the indispensable ecological and socio-economic backbone of the region, functioning as the primary geographical barrier separating the arid North-Western desert from the fertile Northern Indian plains. Which of the above statements are correct?

  • 2019GPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following statements are correct regarding excavated sites in Gujarat? Site On the River/Or Esle 1. Lothal Saraswati 2. Rojadi Bhadar 3. Dholavira In the Desert of Kutch 4. Malvan Tapi