पश्चिम घाटातील अधिवासातील घट आणि जलविज्ञानविषयक बदल

हे का महत्त्वाचे आहे

पश्चिम घाट हे एक अत्यंत महत्त्वाचे जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉट आणि द्विपकल्पीय भारताचे जल टाॅवर आहेत; अधिवासाचा अधःपात आणि विस्कळीत झालेली जलविज्ञानविषयक चक्रे यावरील निष्कर्ष पर्यावरणीय भूगोल आणि संवर्धन धोरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सारांश

एका अलीकडील पुनरावलोकन लेखानुसार, पश्चिम घाटातील नैसर्गिक अधिवास त्यांच्या मूळ व्याप्तीच्या केवळ एक तृतीयांश इतके आकुंचन पावले आहेत, ज्यामुळे संपूर्ण द्विपकल्पीय भारतातील जलविज्ञानविषयक नियमन आणि पर्यावरणीय समतोल गंभीरपणे बाधित झाला आहे.

मुख्य मुद्दे

मानवी दबावामुळे पश्चिम घाटातील नैसर्गिक अधिवास त्यांच्या मूळ विस्ताराच्या केवळ एक तृतीयांश इतके कमी झाल्याचे एका अलीकडील पुनरावलोकन लेखात अधोरेखित करण्यात आले आहे.
पश्चिम घाटातील जंगलतोड आणि जमीन-वापराच्या बदलांमुळे जलविज्ञानविषयक नियमनात तीव्र बिघाड झाला असून, त्यामुळे पाण्याचा साठा टिकून राहणे, नद्यांचे प्रवाह आणि प्रादेशिक हवामानाचे नमुने प्रभावित झाले आहेत.
पश्चिम घाट हे उच्च स्थानिकता (endemism) असलेले जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉट राहिले असून, त्यामुळे अधिवास विखंडन (habitat fragmentation) हा प्रादेशिक पर्यावरणीय सुरक्षेसाठी एक गंभीर धोका बनला आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पक्षी घाट

भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीला समांतर पसरलेले, देशातील ३० टक्के वनस्पती आणि प्राणी प्रजातींचे आश्रयस्थान असलेले आणि द्विपकल्पीय भारतासाठी पाण्याचा एक महत्त्वाचा स्रोत म्हणून काम करणारे, जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त जैवविविधता हॉटस्पॉट.

UPSC context

MPSC भूगोल आणि पर्यावरण (पेपर I/III): जैवविविधता हॉटस्पॉट्स, परिसंचीय ऱ्हास, पश्चिम घाट परिसंचीय अहवाल (गाडगीळ/कस्तुरीरंगन) आणि प्रादेशिक भूगोल यांचे ज्ञान तपासतो.

Source

जलविज्ञानविषयक नियमन

नैसर्गिक वने आणि पाणथळ प्रदेशांद्वारे पावसाचे पाणी शोषून घेणे, रोखून धरणे आणि ते हळूहळू सोडणे याद्वारे पुरवली जाणारी परिसंस्था सेवा, जी पश्चिम घाटात तीव्रपणे बाधित झाली आहे.

UPSC context

MPSC पर्यावरण आणि परिसंस्थेचे घटक: परिसंस्थेच्या सेवा, पाणलोट व्यवस्थापन आणि द्वीपकल्पीय भारतात अधिवास नष्ट झाल्यामुळे महापूर आणि पाण्याची टंचाई कशी निर्माण होते, याचे आकलन तपासते.

Source

भूदृश्य विखंडन

रस्ते, रेल्वे, मळे आणि शहरी विस्तारामुळे सलग नैसर्गिक अधिवासांचे लहान, विलग तुकड्यांमध्ये विभाजन होणे, ज्यामुळे वन्यजीवांच्या कनेक्टिव्हिटीला धोका निर्माण होतो.

UPSC context

MPSC पर्यावरण आणि जैवविविधता: मानवनिर्मित ताणतणाव, रेषीय पायाभूत सुविधांचे परिणाम आणि वन्यजीव कॉरिडोअर संवर्धन धोरणांबद्दलची जागरूकता तपासते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

गाडगीळ आणि कस्तुरिरंगन दोन्ही समित्यांनी संपूर्ण पश्चिम घाट प्रदेशात खणकाम, उत्खनन आणि औष्णिक वीज प्रकल्पांवर समान निर्बंधांची शिफारस केली.

स्पर्धक अनेकदा गाडगीळ समिती (पश्चिम घाट पर्यावरण तज्ज्ञ समिती, ज्याने सर्व क्षेत्रांवर कडक निर्बंधांची शिफारस केली होती) आणि कस्तुरीरंगन समिती (उच्चस्तरीय कार्यगट, ज्याने ३७ टक्के क्षेत्रापुरتے नियम मर्यादित ठेवण्याची शिफारस केली होती) यांच्यामध्ये संभ्रमात पडतात.

आंतर-विषय नमुने

पश्चिम घाट वनीकरण + द्विपकल्पीय नदी जलविज्ञान
पश्चिम घाटातून उगम पावणारे द्विपकल्पीय नद्या थेट पाणलोट क्षेत्राच्या आरोग्यावर अवलंबून असतात, ज्यामुळे वन संवर्धनाचा संबंध आंतरराज्यीय नदी पाणीवाटप वाद आणि न्यायाधिकरण वाटपांशी जोडला जातो.
ESA अधिसूचना + संघीय विकासात्मक दबाव
पर्यावरण संरक्षण कायद्यांतर्गत परिसंवेदनशील क्षेत्र (ESA) अधिसूचनेवरील चर्चेमुळे विकासात्मक पायाभूत सुविधा आणि तळागाळातील संवर्धन यांच्यातील ताण अधोरेखित होतो.

पश्चिमेकडील घाटांमधील पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशीलता क्षेत्रांवर (ESAs) गाडगीळ आणि कस्तुरिरंजन समितीच्या शिफारसींची तुलना करणाऱ्या एकापेक्षा अधिक विधानांच्या प्रश्नाची अपेक्षा करा.

Current Affairs

पश्चिम घाटातील अधिवासातील घट आणि जलविज्ञानविषयक बदल

हे का महत्त्वाचे आहे

सारांश

मुख्य मुद्दे

महत्त्वाच्या संज्ञा

UPSC context

UPSC context

UPSC context

पूर्वपरीक्षा सापळा

संबंधित स्थिर संकल्पना

पक्षी घाटांच्या संदर्भात गाडगीळ आणि कस्तुरीरंगन समित्यांच्या प्रमुख शिफारसी आणि त्यांच्यातील फरक काय आहेत?

आंतर-विषय नमुने

पश्चिम घाट वनीकरण + द्विपकल्पीय नदी जलविज्ञान

ESA अधिसूचना + संघीय विकासात्मक दबाव

संबंधित PYQ · 3