Current Affairs

Sign in
भूगोलGS1
GS1

दुष्काळ निवारणासाठी जल ग्रीड आणि नदीजोड प्रकल्प

Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रలోని प्रादेशिक पाणी असमतुलता, खोऱ्यांची वैशिष्ट्ये (पश्चिम-वाहिनी विरुद्ध पूर्व-वाहिनी नद्या), आणि टंचाई दूर करण्यासाठी वापरली जाणारी पाणी ग्रीडसारखी राज्यस्तरीय धोरणात्मक साधने समजून घेणे MPSC च्या उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सारांश

महाराष्ट्राच्या राज्य नेतृत्वाने कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या जादा पाण्याच्या स्रोतांचा वापर करून मराठवाड्यासारख्या प्रदेशातील वारंवार पडणाऱ्या दुष्काळाचा मुकाबला करण्यासाठी नदीजोड आणि पाणी ग्रीड प्रकल्प पुन्हा एकदा अजेंड्यावर आणले आहेत.

मुख्य मुद्दे

  • देवेंद्र फडणवीस यांनी मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्र तसेच विदर्भातील काही भागांमधील कायमस्वरूपी दुष्काळी परिस्थितीवर मात करण्यासाठी महत्त्वाकांक्षी जलआयोग (वॉटर ग्रीड) आणि नदीजोड प्रकल्प पुन्हा सुरू केले आहेत.
  • या धोरणात कोकण क्षेत्रातील पश्चिमवाहिनी नद्यांचे अतिरिक्त पाणी, जे अन्यथा अरबी समुद्रात जाते, ते पाणीटंचाई असलेल्या पूर्व/आंतरिक खोऱ्यांकडे वळवण्याचा समावेश आहे.
  • प्रमुख प्रस्तावनांमध्ये गिरणा खोऱ्यात पाणी वळवण्यासाठी आणि सिंचनाची तूट दूर करण्यासाठी नर-पार-गिरणा प्रकल्पासारख्या आंतर-राज्य नदीजोड प्रकल्पांचा समावेश आहे.
  • महाराष्ट्राच्या भौगोलिक उप-प्रदेशांमधील (कोकण, मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भ) प्रादेशिक पाणीवाटपाचे वाद आणि पाण्याचे असंतुलन हे एक प्रमुख धोरणात्मक आव्हान आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वॉटर ग्रीड प्रकल्प

कोकणातील जादा पाणी बाष्पीभवन आणि पाणीपुरवठा हानी कमी करून दुष्काळग्रस्त मराठवाड्यात नेण्यासाठी बंदिस्त भूमिगत पाईपलाईनद्वारे प्रमुख जलाशयांना जोडणारा एक महत्त्वाकांक्षी पायाभूत सुविधा उपक्रम.

UPSC context

MPSC भूगोल आणि सिंचन: प्रादेशिक जल सुरक्षा मॉडेल, पायाभूत सुविधा अभियांत्रिकी आणि राजеच्या दुष्काळ निवारण धोरणांचे ज्ञान तपासते.

Source
नद्या जोड प्रकल्प

वारंवार पडणाऱ्या दुष्काळाशी सामना करण्यासाठी कोकणातील पश्चिम वाहिनी नद्यांचे अतिरिक्त पूरपाणी गोदावरीसारख्या पाणीटंचाई असलेल्या पूर्व खोऱ्यांकडे वळवण्याच्या उद्देशाने हाती घेतलेले प्रकल्प.

UPSC context

MPSC भूगोल / महाराष्ट्र जलसंपदा: यात खोरे-अंतर्गत पाणी हस्तांतरण, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकनाबाबतची समज तपासली जाते.

Source
नार-पार-गिरणा नदीजोड प्रकल्प

नाशिक आणि जळगाव जिल्ह्यांमध्ये सिंचन करण्यासाठी नर, पार आणि औरंगा खोऱ्यांमधील पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या अतिरिक्त पाण्याचा पूर्वेकहे वाहणाऱ्या गिरणा उपखोऱ्याकडे विसंगत वळता करावा करणारा एक प्रमुख प्रकल्प.

UPSC context

MPSC चालू घडामोडी आणि प्रादेशिक भूगोल: उत्तर महाराष्ट्रातील अंतर्गत नदीजोड प्रकल्प, मंजुरी प्रक्रिया आणि शेतीविषयक लाभांच्या वैशिष्ट्यांची चाचणी घेतली जाते.

Source
जलसंपदा विभाग महाराष्ट्र

महाराष्ट्रातील सिंचन धोरणे, जलसंपदा व्यवस्थापन आणि प्रमुख नदीजोड प्रकल्पांची आखणी, वित्तपुरवठा व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असलेली राज्याची कार्यकारी यंत्रणा.

UPSC context

MPSC प्रशासन आणि सुशासन: पाटबंधारे व्यवस्थापन, धरण संचालन आणि राज्याच्या पातळीवरील धोरण अंमलबजावणीच्या संस्थात्मक चौकटीची चाचणी घेते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

कोकणातील नद्या या पूर्ववाहिनी नद्या असून, मराठवाड्याला पाणी पुरवण्यासाठी त्या अरबी समुद्रात वळवल्या जातात.

महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख नद्या पूर्व वाहिनी येऊन बंगालच्या उपसागराला मिळतात. द्वीपकल्पीय जलप्रणालीच्या रचनेचा चुकीचा अर्थ लावल्यामुळे चुका होतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Geography of Maharashtra

महाराष्ट्रातील पश्चिम वाहिनी प्रमुख नद्या आणि त्यांची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

  • भूगोल: पश्चिम घाटात उगम पावणारे आणि अरुंद किनारपट्टीच्या मैदानांमुळे तीव्र प्रवाह व कमी लांबीसह अरबी समुद्रास मिळतात.
  • प्रमुख नद्या: वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वाशिष्ठी आणि शास्त्री या कोकण प्रदेशातून वाहणाऱ्या आणि उच्च जलप्रवाह (runoff) असलेल्या प्रमुख नद्या आहेत.
  • अतिरिक्त पाणीसाठा: अतिवृष्टीमुळे मुबलक पाणी उपलब्ध होते, त्यापैकी बहुतेक पाणी पुरेशा साठवणुकीअभावी वाया जाऊन समुद्रात वाहून जाते.
Maharashtra Polity and Governance

भारतातील नदीच्या पाण्याच्या वादांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी प्रमुख संस्थात्मक यंत्रणा कोणत्या आहेत?

  • घटनात्मक आधार: घटनेच्या कलम २६२ अन्वये संसदेला आंतरराज्यीय नद्या किंवा नदीखोऱ्यांच्या पाण्याशी संबंधित विवादांवर निर्णय देण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे.
  • वैधानिक चौकट: आंतरराज्यीय जल विवाद (ISWD) कायदा, १९५६ विशिष्ट वादांच्या निवारणासाठी तज्ज्ञांच्या तदर्थ न्यायाधिकरणांच्या (ad hoc tribunals) स्थापनेची तरतूद करतो.
  • अलीकडील सुधारणा: अलीकडील दुरुस्त्यांनी (२०१९) खटल्याचा जलद निकाल लावण्यासाठी एकात्मिक विवाद निवारण समिती (Dispute Resolution Committee) आणि एका स्थायी न्यायाधिकरणाची (Tribunal) स्थापना केली आहे.

आंतर-विषय नमुने

  • राज्य अंतर्गत जल ग्रिड आणि आंतरराज्यीय नदीखोरे वाद

    राज्यांतर्गत जल ग्रिड नॅशनल वॉटर डेव्हलपमेंट एजन्सी (NWDA) अंतर्गत राष्ट्रीय नदीजोड प्रकल्पांच्या चर्चेचे प्रतिबिंब दर्शवतात, ज्याद्वारे कलम २६२ अंतर्गत राज्याराज्यांमधील जल प्रशासन आणि आंतरराज्यीय नदीकाठच्या अधिकारांची कसोटी पाहिली जाते.

  • मराठवाडा दुष्काळ आणि प्रादेशिक विकासातील असमतोल

    मराठवाड्यातील दुष्काळ निवारण हे कृषी धोरण, भूजल घटणे आणि पीएमकेएसवाय (PMKSY) अंतर्गत सूक्ष्म सिंचन सक्ती यांना प्रादेशिक आर्थिक असमतोलाशी जोडते.

MPSC ला नदीजोड प्रकल्प (river-linking) भूगोल खूप आवडतो. पश्चिम-वाहिन्या विरुद्ध पूर्व-वाहिन्या नद्या आणि आंतर-राज्य प्रकल्पांवर नकाशा-आधारित किंवा विधान स्वरूपातील प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following. | River Confluence | Rivers | |---|---| | a. Prakashe | I. Tapi-Panzara | | b. Mudavad | II. Tapi-Gomati | | c. Mahuli | III. Bhima-Indrayani | | d. Tulapur | IV. Krishna-Venna | Code: a b c d

  • 2010MPSC_PRELIMSGS1

    Naturally available water is the highest in ______ region of Maharashtra.