કચ્છ ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ નિવાસસ્થાન અને સંરક્ષણ મુલાકાત
Source:indiaeducationdiary ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘೋರಾಡ್) જેવા અત્યંત સિંક લુપ્તપ્રાય (ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ) પ્રજાતિઓ માટે રાજ્ય-વિશિષ્ટ વન્યજીવ સંરક્ષણ પગલાં અને ગુજરાતમાં મેન્ગ્રોવ (ચરિયા) વાવેતર જેવા પ્રાદેશિક વનીકરણના પ્રયાસોને સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
સારાંશ
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રીએ ગુજરાતના કચ્છમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના નિવાસસ્થાનની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં તેમણે GIB સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટર અને સયારા વન કવચનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ મુલાકાત દરમિયાન, તેમણે જૈવવિવિધતા અને ઇકોલોજીકલ રક્ષણને મજબૂત કરવા માટે આ પ્રદેશમાં મેન્ગ્રોવ વાવેતર અને તટીય સંરક્ષણ પ્રયાસોની પણ સમીક્ષા કરી હતી.
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રીએ ગુજરાતના કચ્છમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના નિવાસસ્થાનની મુલાકાત લીધી.
- અતિસંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ માટેના સંરક્ષણ પ્રયાસોને વેગ આપવા માટે GIB સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટર અને સયારા વન કવચનું ઉદ્ઘાટન કર્યું.
- તારાંક્ષિક સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તન સામેની સજ્જતાને મજબૂત કરવા માટે દરિયાકાંઠાના ગુજરાતમાં મેન્ગ્રોવ (ચરના) વાવેતર પહેલની સમીક્ષા કરી.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
GIB સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટર
કચ્છ, ગુજરાતમાં સ્થપાયેલ એક વિશેષ સંરક્ષણ સુવિધા, જે કેદમાં ઉછરેલા અથવા બચાવેલા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘરાડ) ને અંતિમ મુક્તિ પહેલાં કુદરતી જંગલી પરિસ્થિતિઓમાં ધીમે ધીમે અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરવા અને દેખરેખ રાખવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતા) માટે મહત્વપૂર્ણ; ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પહેલો અને પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ કાર્યક્રમોના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
સયારા વન કવચ
કચ્છ, ગુજરાતમાં સ્થાનિક હરિયાળી અને જૈવવિવિધતાને વધારવા માટે ૪૭ પ્રજાતિઓના ૧૦,૦૦૦ થી વધુ સ્થાનિક છોડ રોપવા મિયાવાકી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતો એક સઘન વનીકરણ પ્રોજેક્ટ.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (पर्यावरण અને વनीकरण) માટે સુસંગત; રાજ્ય-विશિષ્ટ ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન મોડેલો અને વनीकरण पहलों की પરીક્ષા કરે છે.
पर्याવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય
ભારતમાં દેશવ્યાપી ધોરણે પર્યાવરણ, જંગલ અને વનજીવ સંરક્ષણની નીતિઓ અને કાર્યક્રમો ઘડવા, અમલમાં મૂકવા અને તેના સમન્વય માટે જવાબદાર સર્વોચ્ચ નોડલ સરકારી સંસ્થા.
UPSC context
GPSC પેપર 2/3 (ગવર્નન્સ અને પર્યાવરણ) માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ; રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય કાયદાઓ અને વન્યજીવ સંરક્ષણનું નિયમન કરતા સંસ્થાકીય માળખાની સમજ ચકાસે છે.
ગુજરાત વન વિભાગ
ગુજરાતના જંગલો, વન્યજીવ અભયારણ્યો અને જૈવવિવિધતાના રક્ષણ, સંચાલન અને જતન કરવાનું કાર્ય કરતી રાજ્ય વહીવટી પાંખ, જેમાં લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આવાસોનું સંચાલન પણ સામેલ છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 અને રાજ્ય-વિશિષ્ટ વહીવટ માટે આવશ્યક; ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ નીતિઓના વહીવટી અમલીકરણનું પરીક્ષણ કરે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના મુખ્ય સંરક્ષણ માપદંડો અને સુરક્ષિત દરજ્જો શું છે?
- IUCN સ્ટેટસ: આઈ.યુ.સી.એન. (IUCN) દરજ્જો ગંભીરપણે જોખમમાં મુકાયેલ (Critically Endangered) તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે, જેનું મુખ્ય કારણ ગંભીર આવાસ નાશ અને ઓવરહેડ વીજ પ્રસારણ લાઇનોને કારણે થતો ઉચ્ચ મૃત્યુદર છે.
- કાાનૂની રક્ષણ: વૈલ્ડલાઈફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, 1972 હેઠળ શેડ્યુલ I માં સંરક્ષિત, જે ભારતમાં કાનૂની સંરક્ષણનું ઉચ્ચતમ સ્તર પૂરું પાડે છે.
- મુખ્ય નિવાસો: પ્રાથમિક નિવાસસ્થાન રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં જોવા મળે છે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને કર્નાટકમાં તેની અવશેષરૂપ નાની વસ્તી જોવા મળે છે.
MISHTI યોજના શું છે અને ભારતના દરિયાકાંઠાના ઇકોસિસ્ટમ માટે તેના ઉદ્દેશ્યો શું છે?
- પ્રક્ષેપણ સંદર્ભ: ભારતના દરિયાકાંઠે અને ખારા વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રોવ (ચરિયા) વાવેતરને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર ૨૦૨૩-૨૪ માં શરૂ કરવામાં આવેલ લોન્ચ વર્ષ.
- અમલીકરણની રણનીતિ: અમલીકરણની પદ્ધતિમાં MGNREGS, CAMPA ફંડ અને અન્ય કેન્દ્ર-રાજ્ય સંસાધનોને સ્થાનિક સમુદાયની ભાગીદારી સાથે અભિસૃત (કન્વર્જ) કરવા પર આધાર રાખવામાં આવે છે.
- મૂળભૂત ઉદ્દેશ્યો: પર્યાવરણીય લક્ષ્યોમાં ચક્રવાતો સામે દરિયાકાંઠાની સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ કરવું, બ્લૂ કાર્બન સિંકને વધારવું અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયો માટે નક્કર આવક સુનિશ્ચિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
વનીકરણ તકનીકો + રાષ્ટ્રીય કાર્બન સિંક
મિયાવકી વનીકરણ અને MISHTI મેન્ગ્રોવ યોજનાઓ રાજ્ય સ્તરીય આબોહવા કાર્ય યોજનાઓને ભારતના અપડેટ કરાયેલા રાષ્ટ્રીય સ્તરે નિર્ધારિત યોગદાન (NDCs) અંતર્ગત રાષ્ટ્રીય કાર્બન સિંક લક્ષ્યો સાથે જોડે છે.
આક્રમક પ્રજાતિઓ + અર્ધ-શુષ્ક જૈવવિવિધતા
કચ્છ જેવા શુષ્ક પ્રદેશોમાં ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમની પુનઃસ્થાપના અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના નિવાસસ્થાનની પુનઃપ્રાપ્તિ બંને માટે પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગંડેલ/બાવળ) દૂર કરવા જેવી આક્રમક પ્રજાતિઓનું ઉન્મૂલન કેન્દ્રસ્થાન છે.
જીઆઈબી (GIB) નિવાસસ્થાનના પગલાં, મિયાવાકી પદ્ધતિ અને ગુજરાતમાં મિસ્ટી (MISHTI) મેન્ગ્રોવ લક્ષ્યાંકો એ GPSC માટે હાઇ-યીલ્ડ સ્ટેટિક-કરન્ટ હાઇબ્રિડ પ્રશ્નો છે.
સંલગ્ન PYQ · 1
સંલગ્ન PYQ · 1
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
