Current Affairs

Sign in
भूगोलGS1
GS1

पालघर जिल्हा भूकंपीय हालचाली आणि आपत्ती व्यवस्थापन प्रतिसाद

Source:newindianexpress ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे, विशेषतः पालघरसारखे संवेदनशील भाग जेथे वारंवार भूकंपीय झुंबड (earthquake swarms) जाणवते, समजून घेणे MPSC भूगोल आणि आपत्ती व्यवस्थापन अभ्यासक्रमासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे.

सारांश

महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात काही मिनिटांच्या अंतराने रिश्टर स्केलवर 3.4 तीव्रतेचे दोन भूकंप झाले. या भूकंपांची केंद्रे जव्हार तालुक्यात 5 किमी खोलीवर होती. जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन कक्ष आणि राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्रानुसार, कोणतीही जीवितहानी किंवा मालमत्तेचे नुकसान झाल्याचे वृत्त नाही. पालघर हे मुंबईपासून अंदाजे 100 किमी अंतरावर असून, या भागाला भूकंपीय समूहांचा (seismic swarms) अनुभव येण्याचा इतिहास आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्राच्या पालघर जिल्ह्यात एकापाठोपाठ एक 3.4 तीव्रतेचे दोन सौम्य भूकंपाचे धक्के बसले.
  • दोन्ही भूकंपांचे अधिकेंद्र जव्हार तालुक्यात, 5 किमीच्या उथळ खोलीवर नोंदवले गेले.
  • राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्राने या भूकंपांची नोंद केली, आणि जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन कक्षाने कोणतीही जीवितहानी किंवा वित्तहानी झाली नसल्याची पुष्टी केली.
  • मुंबईला लागून असलेल्या पालघर जिल्ह्यात वारंवार सौम्य भूकंपीय हालचाली आणि भूकंप मालिकांची नोंद होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (NCS)

भारतातील भूकंपाच्या घडामोडींचे २४x७ निरीक्षण करण्यासाठी, राष्ट्रीय भूकंपशास्त्रीय नेटवर्कचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि भूकंपीय धोक्याबाबत संशोधन करण्यासाठी जबाबदार असलेली पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करणारी नोडल संस्था.

UPSC context

GS-3 (आपत्ती व्यवस्थापन) आणि GS-1 (भूगोल) ची चाचणी घेते. भारताची भूकंप देखरेख आणि पूर्व चेतावणी प्रणालीसाठीची संस्थात्मक रचना समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.

Source
जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (DDMA)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेली एक जिल्हा-स्तरीय वैधानिक संस्था. ही संस्था स्थानिक आपत्ती सज्जता, प्रतिसाद आणि शमन धोरणांचे नियोजन, समन्वय आणि अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असते.

UPSC context

GS-3 (आपत्ती व्यवस्थापन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. आपत्कालीन प्रतिसाद आणि स्थानिक शासनासाठीच्या भारताच्या विकेंद्रित, त्रिस्तरीय संस्थात्मक रचनेच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
भूकंपीय थवा

कोणत्याही एका मुख्य भूकंपाच्या धक्क्याशिवाय, प्रदीर्घ कालावधीत विशिष्ट स्थानिक भागात सातत्याने घडून येणारा अनेक कमी-तीव्रतेच्या भूकंपांचा समूह. पालघरसारख्या स्थिर अंतर्गत-भूपट्टीय प्रदेशांमध्ये, भूगर्भातील द्रवाच्या वहनामुळे अनेकदा हे भूकंप घडून येतात.

UPSC context

GS-1 (प्राकृतिक भूगोल) साठी उपयुक्त. नेहमीच्या भ्रंशरेषा भूकंपांपेक्षा भिन्न असलेल्या भूपट्ट-अंतर्गत भूकंपीय घटना (intraplate seismic phenomena), नैसर्गिक आपत्ती आणि भूविज्ञानाच्या आकलनाची चाचणी घेते.

Source
रिश्टर स्केल

भूकंपाचे परिमाण मोजण्यासाठी वापरली जाणारी १० च्या पायावर आधारित लघुगणकीय मापनश्रेणी. हे भूकंपमापकाद्वारे नोंदवल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या भूकंपीय तरंगांच्या आयामाचे मोजमाप करून, भूकंपातून मुक्त झालेल्या ऊर्जेची गणना करते.

UPSC context

GS-1 (भूगोल) आणि GS-3 (आपत्ती व्यवस्थापन) साठी उपयुक्त. भूकंपीय नैसर्गिक धोके परिमाणात्मकरीत्या कसे मोजले जातात, याच्या मूलभूत ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
केंद्रबिंदू

भूकंपाच्या नाभीच्या (हायपोसेंटर) अगदी थेट वर असलेला पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील बिंदू. हे असे ठिकाण दर्शवते जिथे भूकंपीय लहरी सर्वप्रथम पृष्ठभागावर पोहोचतात, आणि ज्यामुळे सामान्यतः तिथेच सर्वात तीव्र हादरे बसतात.

UPSC context

GS-1 (भौतिक भूगोल) साठी महत्त्वाचे. भूरूपशास्त्र, भूकंपीय हालचाली आणि नैसर्गिक धोक्यांच्या कार्यपद्धतीबद्दलच्या पायाभूत आकलनाची चाचणी घेते.

पूर्वपरीक्षा सापळा

भारताचा भूकंपीय धोका नकाशा सध्या झोन I ते झोन V अशा पाच सक्रिय झोनमध्ये विभागलेला आहे.

भारतात सध्या केवळ चार भूकंप क्षेत्रे (II, III, IV, V) आहेत. क्षेत्र I खूप पूर्वीच क्षेत्र II मध्ये विलीन करण्यात आले आहे.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Physical Geography

भूकंप थव्याला एका सामान्य भूकंप मालिकेपेक्षा काय वेगळे ठरवते?

  • मुख्य धक्का नाही: स्वॉर्म ही लहान ते मध्यम तीव्रतेच्या भूकंपांची अशी मालिका असते, ज्यामध्ये कोणताही स्पष्टपणे ओळखता येण्याजोगा मुख्य धक्का नसतो.
  • ठराविक क्रम: सामान्य भूकंपांमध्ये एक प्रमुख मुख्य धक्का असतो, ज्याच्या पाठोपाठ उत्तरोत्तर लहान होत जाणारे उत्तरकंप येतात.
  • सामान्य ट्रिगर्स: भूकंपाचे थवे सहसा ज्वालामुखीची क्रिया, भू-औष्णिक द्रवांची हालचाल किंवा जलाशय-प्रेरित ताण यांच्याशी संबंधित असतात.
Disaster Management

जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची (DDMA) रचना काय आहे?

  • अध्यक्ष: जिल्हा दंडाधिकारी, जिल्हाधिकारी किंवा उपायुक्त हे पदसिद्ध अध्यक्ष म्हणून कार्य करतात.
  • सह-अध्यक्ष: स्थानिक प्राधिकरणाचा निवडून आलेला प्रतिनिधी, परंतु स्वायत्त जिल्ह्यांमध्ये, मुख्य कार्यकारी सदस्य ही भूमिका घेतात.
  • वैधानिक आधार: आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 च्या कलम 25 अंतर्गत स्थापित.

आंतर-विषय नमुने

  • जल-भूकंपीयता आणि दख्खन ढाल

    महाराष्ट्राच्या पालघरमधील भूकंपीय थवे, प्राकृतिक भूगोलाचा जलाशय-प्रेरित भूकंपीयता आणि दख्खनच्या बेसाल्ट पठारांच्या अद्वितीय संरचनात्मक भूगर्भशास्त्राशी दुवा साधतात.

  • आपत्ती व्यवस्थापन कायदा आणि आदिवासी शासन

    DDMA संरचनेत आदिवासी स्वायत्ततेच्या तरतुदी अंतर्भूत आहेत, ज्यामुळे स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी सदस्य सह-अध्यक्ष बनतात आणि आपत्ती प्रशासनाला घटनात्मक आदेशांशी जोडले जाते.

भूकंप झुंड (earthquake swarms) आणि मुख्य धक्के (mainshocks) यांच्यातील परस्पर तुलना, भारताच्या 4-स्तरीय BIS भूकंपीय क्षेत्रीकरणाशी (II-V) जोडून, 2026 च्या पूर्व परीक्षेत विचारली जाण्याची दाट शक्यता आहे.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    _______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.

  • 2026MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following forest circles with their share in percentage to total forest area of Maharashtra. | (Forest circles of Maharashtra) | (Percentage to total forest area Economic survey of Maharashtra (2024)) | |---|---| | (a) Gadchiroli | (1) 12.5 | | (b) Nagpur | (2) 20.8 | | (c) Dhule | (3) 9.5 | | (d) Thane | (4) 10.4 | Code: (a) (b) (c) (d)