Current Affairs

Sign in
राज्यव्यवस्था आणि शासनGS2
GS2

महाराष्ट्र विधान परिषद निवडणुकीच्या प्रचाराची सांगता

Source:ground-news ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्र राज्याच्या विधिमंडळे, द्विसदने पद्धत आणि विशिष्ट निवडणूक गतिशीलतेचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.

सारांश

हा लेख विधानपरिषद निवडणुकांच्या प्रचाराचा शेवटचा दिवस अधोरेखित करतो. भारतीय राजकारणांतर्गत राज्य विधिमंडळांमधील विधानपरिषदेच्या घटनाնीय तरतुदी, रचना आणि निवडणूक पद्धती समजून घेण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा संदर्भ आहे.

मुख्य मुद्दे

  • हा लेख विधानपरिषद निवडणुकांसाठीच्या प्रचार कालावधीच्या समाप्तीवर प्रकाश टाकतो, ज्यातून राज्याच्या स्तरावरील वरिष्ठ सभागृहाच्या निवडणूक प्रक्रियेचे वेध लागले आहेत.
  • कलम १६९ आणि कलम १७१ अंतर्गत विधानपरिषदांची (Vidhan Parishad) रचना, संघटन आणि निर्मिती/बरखास्ती हे महाराष्ट्र राज्याच्या प्रशासनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे घटनात्मक संकल्पना आहेत.
  • विधानपरिषद निवडणुकांमध्ये पदवीधर, शिक्षक, स्थानिक प्राधिकारी आणि विधानसभा यांसारख्या विशिष्ट मतदारसंघ/मतदार गटांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कलम १६९

राज्य विधानसभेने विशेष बहुमताने संमत केलेल्या ठरावाच्या आधारे संसदेला विधानपरिषद (Vidhan Parishad) निर्माण करण्याचा किंवा ती बरखास्त करण्याचा अधिकार देणारी घटनात्मक तरतूद.

UPSC context

MPSC राज्यव्यवस्था (राज्य विधिमंडळ) साठी महत्त्वाचे; द्विसदनी पद्धत आणि राज्य विधिमंडळ निर्मितीबाबतच्या संसदेच्या अधिकारावरील समज तपासते.

Source
कलम १७१

राज्य विधानपरिषदांच्या रचनेची सविस्तर माहिती देणारा लेख, ज्यामध्ये एकूण सदस्यसंख्येच्या मर्यादा (किमान ४०, जास्तीत जास्त विधानसभेच्या १/३) आणि वैविध्यपूर्ण मतदारसंघ प्रणाली नमूद केली आहे.

UPSC context

MPSC राज्य राजकारण अभ्यासक्रमासाठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे उच्चसभेच्या (विधानपरिषदेच्या) क्लिष्ट प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व आणि कार्यնिक मतदारसंघाच्या निवडणुकांची परीक्षा घेते.

Source
विधान परिषद

भारतातील द्विसदनीय राज्य विधिमंडळाचे उच्च सभागृह, ज्याचे सदस्य (MLC) अप्रत्यक्ष निवडणूक, कार्यնույ/प्रातिनिधिक मतदारसंघ आणि राज्यपाल नामनिर्देशनाद्वारे निवडले जातात.

UPSC context

थेटपणे महाराष्ट्र राजकारणाशी (विधान परिषद) संबंधित, राज्यसभेसह आणि स्थानिक निवडणुकांसह संरचनात्मक तुलनांचे मूल्यमापन करत आहे.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

राज्य विधानसभेने साध्या बहुमताने संमत केलेल्या ठरावाद्वारे संसद विधानपरिषद बरखास्त करू शकते.

स्पर्धक अनेकदा कलमांतर्गत (Article 169) आवश्यक असलेल्या बहुमताची (विशेष बहुमत: एकूण सदस्यांचे απόλυट बहुमत + उपस्थित आणि मतदान करणाऱ्यांचे २/३ बहुमत) साध्या बहुमताशी गल्लत करतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Indian Polity State Legislature

भारतामध्ये विधानपरिषदांची निर्मिती, उच्चाटन आणि रचना याविषयी कायदेशीर व संवैधानिक तरतुदी कोणत्या आहेत?

  • कलम १६९: संबंधित राज्याच्या विधानसभा विशेष बहुमताने ठराव संमत केल्यास, संसदेला कायद्याद्वारे विधानपरिषद निर्माण करता किंवा नष्ट करता येऊ शकते.
  • शक्ती मर्यादा: एकूण संख्या विधानसभा सदस्यांच्या एकूण संख्येच्या एक तृतीयांशपेक्षा जास्त असू शकत नाही, ज्यामध्ये किमान ४० सदस्यांची अनिवार्य मर्यादा आहे.
  • मतदार वर्ग विभागणी: सदस्य पदवीधर, शिक्षक, स्थानिक स्वराज्य संस्था, आमदार यांच्या special electorates (विशेष मतदारसंघां) द्वारे निवडले जातात आणि कला/विज्ञान/समाजसेवा या क्षेत्रांसाठी राज्यपालांमार्फत नामनिर्देशित केले जातात.

आंतर-विषय नमुने

  • विधान परिषद मतदारसंघ + राज्य राजकारण

    विधान परिषदेची रचना आणि मतदारसंघ स्तर हे MPSC राज्यसेवा पूर्व आणि मुख्य परीक्षांच्या राज्यशास्त्र (पॉलिट्) या दोन्ही अभ्यासक्रमांतील वारંवार येणारे विषय आहेत.

कलम १६९ विरुद्ध १७१ मधील संख्यात्मक मर्यादा (१/३ सीमा, किमान ४०) आणि विशिष्ट मतदारसंघ जुळवाजुळव (matching lists) च्या प्रश्नांमध्ये वारंवार येतात.

संबंधित PYQ · 4

संबंधित PYQ · 4

  • 2021MPSC_PRELIMSGS1

    Maharashtra Legislative Council completed its 50 years of existence in ______.

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Which Article of the Indian Constitution empowers the Parliament of India to create or abolish Legislative Councils, if the Legislative Assembly of the State passes a resolution to that effect ?

  • 2019MPSC_PRELIMSGS1

    Which one of the following statements about the Governor of Maharashtra is true ?

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Which Articles in the Constitution provide for the electoral system in our country ?