महाराष्ट्र शासनाकडून भटक्या विमुक्त जातींसाठी जमीन वाटपाचे नियोजन
Source:hindustantimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील विमुक्त जाती (VJ) आणि भटक्या जमाती (NT) यांच्यासाठी असलेल्या राज्यस्तरीय कल्याणकारी धोरणांना समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे MPSC च्या राज्यशास्त्र आणि सामाजिक विकास विषयातील प्रश्नांमध्ये वारंवार विचारले जातात.
सारांश
महाराष्ट्र सरकारने धनगर आणि इतर विमुक्त जाती व भटक्या जमाती (NT) समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक विकासाला आणि कल्याणकारी पायाभूत सुविधांना चालना देण्यासाठी त्यांच्यासाठी विशेषतः १ टक्के जमीन वाटप करण्याची योजना आखली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र राज्य सरकारने धनगर आणि इतर विमुक्त जाती व भटक्या जमाती (NT) समुदायांसाठी १% जमीन वाटप करण्याची योजना आखली आहे.
- हा उपक्रम राज्यातील ऐतिहासिकदृष्ट्या उपेक्षित असलेल्या भटक्या जमातींच्या कल्याण, वस्ती आणि सामाजिक-आर्थिक विकासाच्या मागण्या पूर्ण करण्याच्या उद्देशाने हाती घेण्यात आला आहे.
- हे धोरण धनगर समाजासारख्या घटकांच्या प्रदीर्घ काळापासून प्रलंबित असलेल्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरणाच्या गरजा पूर्ण करते, ज्यांच्या आरक्षणाबाबत आणि पायाभूत सुविधांच्या समर्थनाबाबत सक्रिय मागण्या आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
धनगर समुदाय
महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धनगर आणि मेंढपाळ समुदाय, जो पारंपारिकपणे अर्ध-भटक्या स्वरूपाचा असून, विमुक्त जाती आणि भटक्या जमाती (VJNT) प्रवर्गात समाविष्ट आहे आणि अनुसूचित जमातीच्या यादीत समावेशाची मागणी करत आहे.
UPSC context
MPSC पेपर II (शासन आणि सामाजिक न्याय): सीमांचलित सामाजिक गट, असुरक्षितता, आरक्षणाच्या मागण्या आणि विमुक्त जाती व भटक्या जमातींसाठीच्या कल्याणकारी योजना यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे.
विमुक्त जाती (NT)
धनगर यांसारख्या मेंढपाळांप्रमाणे, कायमस्वरूपी राहण्याचे ठिकाण नसलेल्या आणि पारंपरिकरीत्या भटके किंवा पशुपालक जीवन जगणाऱ्या समुदायांचा समावेश करणारी घटनात्मक आणि प्रशासकीय वर्गवारी.
UPSC context
MPSC पेपर II (सामाजिक न्याय / असुरक्षित घटक): विमुक्त जाती आणि भटक्या जमाती (VJNT) / इतर मागासवर्गीय (OBC) समुदायांसाठीच्या राज्याची धोरणे, सामाजिक सुरक्षा उपाय आणि विकास आराखडे यांविषयीच्या समज Hची चाचणी घेते.
इतर मागासवर्गीय / विमुक्त जाती व भटक्या जमाती कल्याण मंत्रिमंडळ उपसमिती
महाराष्ट्रातील मागासवर्गीयांसाठी धोरणात्मक निर्णय, कल्याणकारी योजना आणि पायाभूत सुविधांचे प्रकल्प तयार करणे, त्यांना गती देणे आणि त्यांची अंमलबजावणी करणे ही जबाबदारी असलेली एक नियुक्त राज्य कार्यकारी समिती.
UPSC context
MPSC पेपर II (राज्यशास्त्र आणि प्रशासन): राज्य पातळीवरील कार्यकारी निर्णयप्रक्रिया, प्रशासकीय समित्या आणि कल्याणकारी धोरणांच्या अंमलबजावणीवरील प्रश्नांसाठी उपयुक्त.
पूर्वपरीक्षा सापळा
धनगर समुदायाचे महाराष्ट्रात अधिकृतपणे अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गात वर्गीकरण करण्यात आले आहे.
स्पर्धक अनेकदा धनगर (महाराष्ट्रातील एनटी-सी भटक्या-विमुक्त जमातीचा समुदाय) यांचा इतर राज्यांतील धनगरांशी गैरसमज करून घेतात किंवा ते आधीपासूनच अनुसूचित जमाती (ST) म्हणून वर्गवारी केलेले आहेत असे गृहीत धरतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्रातील विमुक्त जाती (DNT) आणि भटक्या जमातींचे (NT) वर्गीकरण आणि घटनात्मक संदर्भ काय आहेत?
- प्रवर्ग NT-अ ते ड: राज्याच्या आरक्षण रचनेतील पारंपारिक व्यवसाय आणि सामाजिक मागासलेपणाच्या आधारावर एनटी-ए, एनटी-बी, एनटी-सी आणि एनटी-डी असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.
- रेनाके आयोग: रेनाके आयोगाने (२००८) महाराष्ट्रातील राज्यस्तरीय समित्यांच्या धर्तीवर, विमुक्त जाती आणि भटक्या जमातींसाठी (DNTs) केंद्रीय कायदे आणि कल्याणकारी मंडळांची शिफारस केली होती.
- एनटी-सी दर्जा: धनगर समाजाची महाराष्ट्रात अनुसूचित जमातींपेक्षा वेगळी, विशेषतः एनटी-सी (विमुक्त जमाती - क) या प्रवर्गात वर्गवारी करण्यात आली आहे.
आंतर-विषय नमुने
धनगर आरक्षण + भारतीय संविधान अनुच्छेद ३४२
धनगर समाजाची अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गात समाविष्ट करण्याची मागणी ही भारतीय संविधानाच्या कलम ३४१ आणि ३४२ अंतर्गत असलेल्या संवैधानिक तरतुदींशी जोडलेली असून, यामुळे राज्याच्या कल्याणकारी धोरणांचा संबंध केंद्र सरकारच्या आरक्षण न्यायशास्त्राशी (jurisprudence) जोडला जातो.
भटक्यांचे पुनर्वसन + गोचर जमीन धोरण
मेंढपाळ व भटक्या विमुक्त जमातींच्या वस्तीच्या योजना पाचव्या अनुसूची अंतर्गत असणारी प्रशासकीय आव्हाने आणि सामायिक मालमत्ता संसाधनांशी (गौतण/गैराण जमिनी) संबंधित जमीन महसूल संहितेशी थेट जोडलेल्या आहेत.
महाराष्ट्रातील एनटी/धनगर जमीन वाटप + मंडल/रेणाके आयोगाच्या शिफारसी, जोड्यात लावा किंवा विधान-आधारित प्रश्नामध्ये विचारले जाण्याची शक्यता आहे.
संबंधित PYQ · 1
संबंधित PYQ · 1
- 2018MPSC_PRELIMSGS1
In Maharashtra, Dr. Abdul Kalam Amrut Ahar Yojana is related with
