महाराष्ट्र शासन शिवचातुर्य दिन व शिवछत्रपती आग्रा सुटका
Source:mid-day ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
ही घटना महाराष्ट्राचा समृद्ध ऐतिहासिक वारसा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुघलांच्या कैदेतून झालेल्या व्यूहात्मक सुटकेचे स्मरण करण्यासाठीच्या राज्य-पुरस्कृत प्रयत्नांना अधोरेखित करते, जो मराठा-मुघल इतिहासातील एक निर्णायक क्षण असून MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
सारांश
छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या आग्र्याहून झालेल्या धाडसी सुटकेच्या 358 व्या वर्धापनदिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने 17 ऑगस्ट हा दिवस 'शिवचातुर्य दिन' म्हणून साजरा केला. या सोहळ्याचा भाग म्हणून, आग्रा ते राजगड या ऐतिहासिक मार्गाचा मागोवा घेणाऱ्या 1,310 किमीच्या 'गरुड झेप' मोहिमेला हिरवा कंदील दाखवण्यात आला. तसेच, आग्रा किल्ल्यावर आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून त्यांच्या वारशाचा अधिक गौरव करत, आग्र्यामध्ये एका भव्य 'छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय स्मारका'ची निर्मिती करण्याची घोषणाही राज्य सरकारने केली.
मुख्य मुद्दे
- छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या 1666 मधील आग्र्याहून झालेल्या ऐतिहासिक सुटकेच्या 358 व्या वर्धापनदिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने 17 ऑगस्ट रोजी 'शिवचातुर्य दिन' साजरा केला.
- आग्राहून पुण्यातील राजगडापर्यंतच्या ऐतिहासिक सुटकेच्या मार्गाचा मागोवा घेणाऱ्या 1,310 किमीच्या 'गरुड झेप' मोहिमेला हिरवा झेंडा दाखवण्यात आला.
- त्यांच्या वारशाचा सन्मान करण्यासाठी आग्रा येथे 'छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय स्मारक' स्थापन करण्याच्या योजना जाहीर करण्यात आल्या.
- महाराष्ट्राचे राजशिष्टाचार मंत्री जयकुमार रावल यांच्या समन्वयाने, आग्रा किल्ल्यातील दिवाण-ए-आम येथे मराठा इतिहासाचा गौरव करणाऱ्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शिवचातुर्य दिन
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या १६६६ मधील आग्रा येथील ऐतिहासिक सुटकेचे स्मरण करण्यासाठी आणि त्यांच्या रणनीतिक चातुर्याचा गौरव करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनातर्फे १७ ऑगस्ट रोजी पाळला जाणारा एक वार्षिक दिन.
UPSC context
MPSC GS-1 (महाराष्ट्राचा इतिहास) आणि चालू घडामोडींसाठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे प्रमुख मराठा घटनांच्या राज्यस्तरीय स्मरणोत्सवांना अधोरेखित करते.
गरुड झेप मोहीम
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आग्र्याहून राजगड किल्ल्यापर्यंतच्या ऐतिहासिक सुटकेच्या मार्गाचा मागोवा घेणारी आणि स्वराज्याविषयी जनजागृती करणारी एक 1,310 किमी अंतराची स्मरणार्थ पायी आणि सायकल मोहीम.
UPSC context
MPSC GS-1 आणि चालू घडामोडींसाठी उपयुक्त, नागरिकांना महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक टप्प्यांशी जोडणाऱ्या सांस्कृतिक उपक्रमांच्या ज्ञानाची चाचणी घेणारे.
छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय स्मारक
उत्तर प्रदेश आणि महाराष्ट्र शासनाच्या संयुक्त समन्वयाने, शिवाजी महाराजांच्या 1666 मधील ऐतिहासिक वास्तव्याचा आणि यशस्वी सुटकेचा गौरव करणारे आग्रा येथील एक भव्य सांस्कृतिक स्मारक.
UPSC context
भव्य राष्ट्रीय आदरांजली आणि मराठा इतिहासाच्या प्रसारावर भर देणारे, MPSC GS-1 आणि आंतरराज्यीय चालू घडामोडींसाठी महत्त्वाचे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
'गरुड झेप' मोहीम शिवाजी महाराजांच्या आग्रा ते रायगड या सुटकेच्या मार्गाचा मागोवा घेते.
उमेदवार रायगड आणि राजगड यामध्ये गोंधळ करतात. १६६६ मधील सुटका तत्कालीन राजधानी राजगड येथे संपली. रायगड नंतर १६७४ मध्ये राजधानी बनला.
संबंधित स्थिर संकल्पना
1665 च्या पुरंदरच्या तहाच्या प्रमुख अटी काय होत्या?
- स्वाधीन केलेले किल्ले: शिवाजी महाराजांना मुघल साम्राज्याला 23 किल्ले स्वाधीन करण्यास भाग पाडले गेले, आणि त्यांनी स्वतःकडे केवळ 12 किल्ले राखले.
- लष्करी युती: शिवाजी महाराजांनी विजापूरविरुद्ध मुघलांना मदत करण्याचे मान्य केले; त्यांचे पुत्र संभाजी यांना 5,000 ची मनसब बहाल करण्यात आली.
- आग्रा भेट: मिर्झा राजे जयसिंग यांनी वाटाघाटी केलेला हा तह, थेट शिवाजी महाराजांच्या आग्रा भेटीला कारणीभूत ठरला.
कोणते किल्ले छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या प्रमुख राजधान्या होते?
- राजगड: स्वराज्याची पहिली राजधानी, जी सुमारे 26 वर्षे कारभाराचे केंद्र म्हणून कार्यरत होती, आणि 1666 मधील सुटकेचे अंतिम ठिकाण.
- रायगड: अभेद्यतेसाठी निवडलेली दुसरी राजधानी, जिथे 1674 मध्ये अधिकृत राज्यारोहण (राज्याभिषेक) संपन्न झाले.
आंतर-विषय नमुने
मराठा इतिहासाचा कालानुक्रम
राज्य-नेतृत्वाखालील स्मरणोत्सवांमुळे MPSC मध्ये वारंवार कालानुक्रमावर आधारित प्रश्न विचारले जातात (उदा. पुरंदरचा तह → आग्रा भेट → सुटका → राज्याभिषेक).
वारशाच्या माध्यमातून राज्य मुत्सद्देगिरी
महाराष्ट्राने उत्तर प्रदेश (आग्रा) येथे स्मारक उभारणे हे आंतर-राज्य सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि वारसा पर्यटनाला चालना देण्याचा वाढता कल दर्शवते.
चालू घडामोडींमधील तथ्ये ('शिवचातुर्य दिन', गरुड झेप) आणि 1665-1666 च्या पुरंदर ते आग्रा कालानुक्रमाची सांगड घालणाऱ्या एका बहु-विधानात्मक प्रश्नाची अपेक्षा करावी.
संबंधित PYQ · 1
संबंधित PYQ · 1
- 2026MPSC_PRELIMSGS1
Match the following Sanskrit authors of the Mughal India and their works. | (a) | (i) | |---|---| | (a) Anantadeva | (i) Chaitanya Charitamritam | | (b) Gangadhara | (ii) Nirnaya Sindhu | | (c) Kamlakara Bhatta | (iii) Manorama | | (d) Krishna Das Kaviraja | (iv) Samskarakaustubha | Answer Options:
