ગુજરાતમાં આદિવાસી શાળા પ્રવેશ અભિયાન શાળા પ્રવેશોત્સવ

આ શા માટે મહત્વનું છે

ગુજરાતમાં આદિવાસી શિક્ષણ અને વિકાસના હેતુસર રાજ્ય સ્તરીય વહીવટી પહેલો અને સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, જે GPSC પ્રિલિમ્સના ગવર્નન્સ વિભાગોમાં વારંવાર પૂછાય છે.

સારાંશ

આ લેખ ગુજરાતમાં શાળા પ્રવેશોત્સવ ૨૦૨૬ ના શુભારંભ અને અમલીકરણ પર પ્રકાશ પાડે છે, જેમાં વંચિત અને આદિવાસી સમુદાયોના ઉત્થાન માટે આદિવાસી શિક્ષણ નામાંકન, ટકરાવ (રિટેન્શન) અને લક્ષિત શિષ્યવૃત્તિ પહેલો પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

મુખ્ય મુદ્દા

ગુજરાતમાં શાળા પ્રવેશોત્સવ ૨૦૨૬ નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નોંધણીમાં વધારો કરવા, ડ્રોપઆઉટ દર ઘટાડવા અને આદિવાસી તથા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં શૈક્ષણિક માળખાકીય સુવિધાઓમાં સુધારો કરવા પર ભાર મૂકવાનો છે.
આ પહેલમાં વિશેષ નામ નોંધણી અભિયાન, સ્કૂલ કિટ્સનું વિતરણ અને જનજાતિય બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અપાતી નાણાકીય શિષ્યવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેથી શાળાઓમાં ટકે રહેવાનું પ્રમાણ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ વધારી શકાય.
આ પ્રકારની શાસન અને સામાજિક કલ્યાણ પહેલો ગુજરાતના સામાજિક ક્ષેત્રના વિકાસના વ્યાપક પ્રયાસો સાથે સુસંગત છે, જેમાં ખાસ કરીને આદિજાતિ કલ્યાણ અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

શાળા પ્રવેશોત્સવ

વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી વધારવા, ડ્રોપઆઉટ દર ઘટાડવા અને વંચિત તથા આદિવાસી સમુદાયોમાં શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલ ગુજરાતમાં વાર્ષિક રાજ્ય સ્તરીય શાળા પ્રવેશ અને શિક્ષણ જાગૃતિ અભિયાન।

UPSC context

GPSC પેપર 2 / સામાજિક ક્ષેત્ર અને શિક્ષણ: રાજ્ય સ્તરની કલ્યાણકારી પહેલો, શાળા પ્રવેશ ઉત્સવ અભિયાન અને શૈક્ષણિક નીતિ અમલીકરણના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

શાલા પ્રવેશોત્સવ એ પ્રાથમિક શાળાના ડ્રોપઆઉટ (વખતોવખત શાળા છોડી દેવાના પ્રમાણ) ને નાબૂદ કરવા માટે તાજેતરમાં શરૂ કરાયેલું કેન્દ્ર પ્રાયोजित અખિલ ભારતીય અભિયાન છે.

એસ્પિરન્ટ્સ ઘણીવાર એવું ધારે છે કે શાળા પ્રવેશોત્સવ એ કેન્દ્ર સરકારની નવી શરૂ કરાયેલી યોજના છે, જ્યારે તે 2003માં ગુજરાતમાં શરૂ કરાયેલી લાંબા સમયથી ચાલી આવતી રાજ્ય સ્તરની પહેલ છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Social Sector & Tribal Welfare Gujarat

ગુજરાત અને ભારતમાં આદિવાસી શિક્ષણ માટેના મુખ્ય સંગત (સંસ્થાગત) માળખાં કયાં છે?

GSTES મેન્ડેટ: જાન્યુઆરી ૨૦૦૦માં સ્થપાયેલ, તે અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ્સ (EMRS) જેવી સમર્પિત રહેણાંક અને આદર્શ શાળાઓનું સંચાલન કરે છે.
બંધારણીય આધાર: બંધારણની કલમ ૨૭૫(૧) અનુસૂચિત જનજાતિ (STs) ના કલ્યાણને પ્રોત્સાહન આપવા અને અનુસૂચિત વિસ્તારોના વહીવટના સ્તરને ઉંચુ લાવવા માટે રાજ્યોને ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ પૂરી પાડે છે.
રાજ્ય શિષ્યવૃત્તિઓ: લક્ષ્યાંકિત રાજ્ય શિષ્યવૃત્તિઓ અને નમો લક્ષ્મી તથા નમો સરસ્વતી જેવી યોજનાઓ STEM અને માધ્યમિક પ્રવાહોમાં બાલિકા વિદ્યાર્થીઓ માટેની આર્થિક ક્ષમતાની ખાઈને પૂરે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

શાળા પ્રવેશ-મહોત્સવ અને SDG 4
શાલા પ્રવેશોત્સવ એ સમગ્ર શિક્ષા અને SDG 4 (गुणवत्तायुक्त शिक्षा) હેઠળના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકો સાથે સ્થાનિક નામલેખન અભિયાનોને સાંકળે છે.
આદિવાસી કલ્યાણ અને અનુચ્છેદ ૨૭૫(૧) ગ્રાન્ટ્સ
નમો સરસ્વતી જેવી આદિજાતિ શિષ્યવૃત્તિઓ અનુચ્છેદ ૨૭૫(૧) ની ગ્રાન્ટો અને પાંચમી અનુસૂચિના વિકાસના ધોરણો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

શાલા પ્રવેશોત્સવ + આદિવાસી ડ્રોપઆઉટ મેટ્રિક્સ + નમો યોજના આવક મર્યાદા પ્રિલિમ્સના સીધા 2-વિધાનોવાળા પ્રશ્નમાં પૂછાશે.

સંલગ્ન PYQ · 1

2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements is/are correct regarding the G-SAFAL scheme?