Current Affairs

Sign in
अर्थव्यवस्थाGS3
GS3

पायाभूत सुविधा: समृद्धी महामार्गावरील इंटरचेंज परिसराचा व्यावसायिक विकास

Source:thelivenagpur ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

हा विकास हे दर्शवतो की कशा प्रकारे व्यावसायिक जमीन मुद्रीकरणाच्या माध्यमातून प्रमुख वाहतूक मार्गिकांचा आर्थिक केंद्रे म्हणून लाभ उठवला जात आहे, तसेच हा महाराष्ट्रातील पायाभूत सुविधा वित्तपुरवठा, सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी आणि प्रादेशिक नियोजनातील महत्त्वपूर्ण धोरणे अधोरेखित करतो.

सारांश

महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाने (MSRDC) 701 किमी लांबीच्या नागपूर-मुंबई समृद्धी महामार्गावरील 25 इंटरचेंजच्या सभोवतालच्या अतिरिक्त जमिनीच्या व्यावसायिक विकासासाठी योजना सुरू केली आहे. 10 जिल्ह्यांमधील 1,800 चौरस किमी प्रभाव क्षेत्रासाठी विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA) म्हणून कार्यरत असलेले MSRDC, जमिनीच्या भूखंडांचे मॅपिंग करण्यासाठी आणि टाउनशिप, लॉजिस्टिक्स हब व मनोरंजन स्थळे विकसित करण्यासाठी GIS तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याचे उद्दिष्ट ठेवून आहे. यामुळे प्रादेशिक आर्थिक विकासाला चालना देण्यासोबतच एक स्थिर महसूल मॉडेल तयार होणार आहे.

मुख्य मुद्दे

  • समृद्धी महामार्ग हा नागपूर आणि मुंबईला जोडणारा 701 किमी लांबीचा हाय-स्पीड कॉरिडॉर आहे, ज्यामध्ये दर 30 ते 40 किमीच्या अंतरावर 25 इंटरचेंज आहेत.
  • MSRDC ची द्रुतगती मार्गाच्या प्रभाव क्षेत्रासाठी विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे, जे 10 जिल्ह्यांमधील 292 गावांमध्ये सुमारे 1,800 चौ. किमी. क्षेत्र व्यापते.
  • जमिनीचे मुद्रीकरण करण्यासाठी आणि आपल्या प्रचंड प्रकल्प कर्जाची परतफेड करण्यासाठी, MSRDC इंटरचेंजच्या सभोवतालच्या क्षेत्रांचा व्यावसायिक विकास करण्यासाठी नगररचनाकारांकडून प्रस्ताव मागवत आहे.
  • भविष्यातील विकासात्मक उपक्रमांसाठी उपलब्ध भूखंडांचे अचूक नकाशांकन, ओळख आणि मूल्यांकन करण्यासाठी GIS (Geographic Information System) तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाईल.
  • नियमित महसूल प्रवाह निर्माण करण्यासाठी या नोड्सवरील नियोजित विकासकामांमध्ये हॉटेल्स, लॉजिस्टिक्स/वेअरहाउसिंग हब, थीम पार्क, कृषी-प्रक्रिया केंद्रे आणि वेलनेस सुविधांचा समावेश आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

समृद्धी द्रुतगती मार्ग

मुंबई आणि नागपूरला जोडणारा 701 किमी लांबीचा प्रवेश-नियंत्रित द्रुतगती मार्ग. प्रवासाचा वेळ कमी करून आणि राष्ट्रीय बाजारपेठा तसेच JNPT सारख्या बंदरांशी जोडणी सुधारून ग्रामीण आर्थिक विकासाला चालना देण्याच्या उद्देशाने याची रचना करण्यात आली आहे.

UPSC context

MPSC GS पेपर १ (महाराष्ट्राचा भूगोल) आणि GS ३ (पायाभूत सुविधा) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे प्रादेशिक विकास आणि आर्थिक जोडणी अधोरेखित करते.

Source
महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळ (MSRDC)

१९९६ मध्ये स्थापन झालेली, महाराष्ट्र शासनाच्या पूर्ण मालकीची एक पब्लिक लिमिटेड कंपनी. ही कंपनी द्रुतगती मार्ग, उड्डाणपूल आणि सागरी मार्ग यांसह राज्यातील प्रमुख रस्ते पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे नियोजन, बांधणी आणि देखभाल करते.

UPSC context

MPSC GS पेपर २ (प्रशासन) आणि GS ३ (पायाभूत सुविधा) साठी महत्त्वाचे. महाप्रकल्प राबविणाऱ्या राज्य वैधानिक संस्थांच्या ज्ञानाची चाचणी घेते.

Source
विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA)

महाराष्ट्र प्रादेशिक व नगर रचना (MRTP) अधिनियम, 1966 अंतर्गत नियुक्त केलेले एक प्राधिकरण. या प्राधिकरणाला विकास योजनांचे मसुदे तयार करण्याचे, भू-वापरावर नियंत्रण ठेवण्याचे आणि विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये पायाभूत सुविधांचा सुनियोजित विकास सुनिश्चित करण्याचे अधिकार प्रदान करण्यात आले आहेत.

UPSC context

MPSC GS पेपर २ (शासन) आणि GS ३ (नागरी नियोजन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. MRTP कायदा आणि विकेंद्रित नागरी शासनाच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
जमिनीचे मौद्रिकीकरण

न वापरलेल्या किंवा अतिरिक्त सार्वजनिक जमिनीचे आर्थिक मूल्य खुले करण्याची प्रक्रिया. यामध्ये भविष्यातील पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना वित्तपुरवठा करण्यासाठी महसूल गोळा करण्याकरिता जमीन भाडेतत्त्वावर देणे, तिची विक्री करणे किंवा तिचा व्यावसायिकदृष्ट्या विकास करणे समाविष्ट आहे.

UPSC context

MPSC GS पेपर ३ (अर्थव्यवस्था आणि संसाधनांचे संकलन) मध्ये चाचणी घेतली जाते, विशेषतः मालमत्ता पुनर्चक्रीकरण, पर्यायी वित्तपुरवठा आणि पायाभूत सुविधा वित्तपुरवठा मॉडेलच्या संदर्भात.

Source
भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS)

अवकाशीय माहिती संकलित, संचयित, विश्लेषित आणि व्यवस्थापित करण्यासाठी वापरली जाणारी प्रणाली. या संदर्भात, विकास प्रकल्पांच्या व्यवहार्यतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी ही प्रणाली महामार्ग इंटरचेंजच्या आसपासच्या उपलब्ध जमिनीचे मानचित्रण करते.

UPSC context

MPSC GS पेपर 4 (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान) आणि GS 3 (नियोजन) साठी महत्त्वाचे, जे प्रशासनातील डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या वापराचे परीक्षण करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

कृषी समृद्धी नगरांच्या विकासासाठी CIDCO हे नियुक्त विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA) आहे.

MR&TP कायद्यांतर्गत १,८०० चौ. किमी प्रभाव क्षेत्रासाठी CIDCO नव्हे, तर स्वतः MSRDC ला विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA) म्हणून नियुक्त करण्यात आले आहे.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Economy: Infrastructure & Land Reforms

या प्रकल्पासाठी वापरण्यात आलेल्या जमीन एकत्रीकरण मॉडेलची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

  • स्वेच्छेने समर्पण: सक्तीच्या भूसंपादनाऐवजी, जमीनमालक स्वेच्छेने नियोजन प्राधिकरणाकडे जमीन सुपूर्द करतात.
  • विकसित जमीन परतावा: मालकांना विकसित निवासी/व्यावसायिक जमिनीची काही टक्केवारी (येथे, 30%) परत मिळते, ज्याच्या मूल्यात वाढ होते.
  • वार्षिकी नुकसानभरपाई: शेतकऱ्यांना पिकाचे नुकसान भरून काढण्यासाठी एका निश्चित कालावधीसाठी (उदा., 10 वर्षे) हमीकृत वार्षिक परतावा (वार्षिकी) प्रदान केला जातो.
Polity: Maharashtra Governance & Urban Planning

महाराष्ट्र कायद्यांतर्गत विशेष नियोजन प्राधिकरण (SPA) म्हणजे काय?

  • वैधानिक पाठबळ: अधिसूचित क्षेत्रांसाठी महाराष्ट्र प्रादेशिक व नगर रचना (MR&TP) अधिनियम, 1966 (कलम 40/113) अंतर्गत गठित.
  • अधिभावी अधिकार: नगररचना, झोनिंग आणि विकास परवानग्या जारी करण्यासाठी, SPA स्थानिक नगरपरिषदा किंवा ग्रामपंचायतींचे अधिकार अधिक्रमित करते.
  • नियुक्त यंत्रणा: MMRDA, CIDCO आणि आता MSRDC सारख्या यंत्रणांना विशिष्ट राज्य-नेतृत्वाखालील महाप्रकल्पांसाठी SPA म्हणून अधिसूचित केले जाते.

आंतर-विषय नमुने

  • पायाभूत सुविधा-कृषी सांगड आणि कृषी-निर्यात

    इंटरचेंजवर 'कृषी समृद्धी केंद्रे' उभारली जातील. यामुळे वाहतूक पायाभूत सुविधांचा थेट संबंध काढणीपश्चातचे नुकसान कमी करण्याशी आणि विदर्भ/मराठवाड्याच्या JNPT कडील कृषी निर्यातीला चालना देण्याशी जोडला जातो.

  • कर्ज परतफेडीसाठी जमिनीचे मुद्रीकरण

    नोड्सवरील जमिनी भाडेतत्त्वावर देण्याची किंवा विकसित करण्याची MSRDC ची योजना, राज्यातील मोठ्या प्रकल्पांच्या कर्जाची परतफेड करण्यासाठी मालमत्ता पुनर्चक्रीकरण आणि टोल-व्यतिरिक्त महसुलाच्या दिशेने होणारा संरचनात्मक बदल अधोरेखित करते.

मार्गक्रमण करणारे १० जिल्हे, MSRDC चा SPA दर्जा आणि लँड पूलिंग (Land Pooling) मॉडेल यांना एकत्रित करून समृद्धी महामार्गावर बहु-विधानात्मक प्रश्न विचारला जाण्याची दाट शक्यता आहे.

संबंधित PYQ · 1

संबंधित PYQ · 1

  • 2019MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following and choose the correct option. | Column A | Column B | |---|---| | a. 1st Satellite communication centre in Maharashtra. | I. Wardha | | b. District having complete electrification in Maharashtra. | II. Gangapur (Nashik) | | c. 1st earthen dam in Maharashtra. | III. Arvi | | d. 1st hydroelectric project in Maharashtra. | IV. Khopoli (Raigad) | Code: a b c d