परतीच्या पावसामुळे विदर्भ आणि मराठवाड्यातील पिकांचे झालेले नुकसान
Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे
MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी महाराष्ट्रातील प्रादेशिक कृषी पद्धती, पिकांची असुरक्षितता आणि हवामानाचा प्रभाव समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
हा लेख महाराष्ट्रातील विदर्भ आणि मराठवाडा भागात परतीच्या आणि अवकाळी पावसामुळे झालेल्या तीव्र कृषी संकटाइतकाच, सोयाबीन आणि कापूस यांसारख्या प्रमुख खरीप पिकांच्या झालेल्या मोठ्या नुकसानावर प्रकाश टाकतो.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रातील विदर्भ आणि मराठवाडा भागात जोरदार अवकाळी आणि निवृत्त होणाऱ्या मान्सूनच्या पावसामुळे उभ्या खरीप पिकांचे, विशेषतः सोयाबीन आणि कापसाचे मोठे नुकसान झाले आहे.
- अचानक झालेल्या मुसळधार पावसामuşामुळे शेतात पाणी साचले, ज्यामुळे काढणी केलेली आणि काढणीस तयार असलेली सोयाबीन सडली आणि कापसाच्या बोंडांचा रंग उडाला, परिणामी शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि उत्पन्नावर गंभीर परिणाम झाला.
- यामुळे मान्सूनच्या परतीच्या टप्प्यातील हवामानविषयक विसंगती आणि अतिरेकी हवामान घटनांप्रति महाराष्ट्राच्या शेतीप्रधान अर्थव्यवस्थेतील असुरक्षितता अधोरेखित होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परतीचा मान्सून
भारतीय उपखंडातून नैऋत्य मान्सूनचे वारे मागे जाण्याचा काळ, जो सहसा सप्टेंबरमध्ये सुरू होतो, ज्यायोगे अनेकदा अंतर्गत महाराष्ट्रात अवकाळी तीव्र स्वरूपाच्या सर आणि वादळी पाऊस पडतो.
UPSC context
MPSC भूगोल आणि हवामानशास्त्र: भारतीय मान्सूनची गतिशीलता, मान्सून परतीचे टप्पे आणि मान्सूनोत्तर हवामान पद्धतींच्या समजुतीची चाचणी घेते.
विदर्भ
महाराष्ट्राचा एक पूर्व भाग जो कापूस आणि सोयाबीनच्या मोठ्या प्रमाणावर लागवडीसाठी ओळखला जातो, जो पावसावर आधारित शेतीचे संकट आणि लहरी मान्सूनच्या पॅटर्नसाठी वारंवार असुरक्षित असतो.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्र प्रादेशिक भूगोल: प्रादेशिक कृषी वितरण, आर्थिक आव्हाने आणि शेतकऱ्यांची असुरक्षितता यांची चाचणी घेते.
मराठवाडा
महाराष्ट्रातील मध्य-पूर्व पठारी प्रदेश, जो वारंवार येणारा शेतीविषयक दुष्काळ आणि सोयाबीन व कापूस यांसारख्या प्रमुख खरीप पिकांना प्रभावित करणाऱ्या हवामानविषयक धक्क्यांना प्रवण आहे.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्र कृषी आणि भूगोल: प्रादेशिक कृषी संकट, पर्जन्यमान तूट आणि पीक पद्धतींवरील प्रश्नांसाठी महत्त्वपूर्ण.
खरीप पिके
भारतातील प्रमुख उन्हाळी किंवा मान्सून पिके, जी जून-उन्हाळ्याच्या सुरुवातीस पेरली जातात आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये कापणी केली जातात, ज्यामध्ये सोयाबीन आणि कापूस यांचा समावेश होतो.
UPSC context
MPSC कृषी आणि अर्थव्यवस्था: मूलभूत पीक पद्धती, हंगामी कृषी चक्रे आणि मान्सूनवरील अवलंबित्व यांची चाचणी करते.
पंचनामे
महाराष्ट्रातील राज्य महसूल आणि कृषी प्राधिकरणांद्वारे मदत नुकसानभरपाई मंजूर करण्यासाठी झालेल्या नुकसानाचे मूल्यांकन करण्यासाठी केलेले अधिकृत पीक नुकसान मोजणी सर्वेक्षण.
UPSC context
MPSC प्रशासन आणि ग्रामीण प्रशासन: आपत्ती रिलीफ आणि पीक नुकसान अंदाजासाठी प्रशासकीय प्रक्रियांची चाचणी करते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
परतीचा पाऊस माघार घेताना महाराष्ट्रातील सर्व खरीप पिकांना एक समान फायदा करून देतो.
परीक्षार्थी अनेकदा परतीच्या मान्सूनचा (ईशान्य मान्सून, जो प्रामुख्याने तामिळनाडूमध्ये सक्रिय असतो) मध्य महाराष्ट्रातील खरीप काढणीच्या हंगामावर परिणाम करणाऱ्या अवकाळी मान्सूनोत्तर वज्रवादळांशी आणि पाश्चात्त्य झंझावातांशी (वेस्टर्न डिस्टर्बन्स) संभ्रम करून घेतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्रातील मान्सूनच्या माघारीच्या टप्प्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
- माघार घेण्याची वेळ: नैऋत्य मान्सून महाराष्ट्रातून सप्टेंबरच्या सुमारास आपली परतीची प्रवास सुरू करतो आणि ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत तो पूर्णपणे माघार घेतो.
- हवामानाची वैशिष्ट्ये: उच्च आर्द्रता, निरभ्र आकाश आणि अचानक निर्माण होणारी स्थानिक संवहनजन्य वादळे किंवा अवकाळी चक्रीवादळांशी संबंधित.
- पिकांची असुरक्षितता: काढणीच्या टप्प्यात आलेली सोयाबीन, कापूस आणि तूर यांसारखी खरीप पिके या हवामान बदलादरम्यान होणाऱ्या अनपेक्षित मुसळधार पावसामुळे अत्यंत संकटात सापडतात.
आंतर-विषय नमुने
परतीचा पाऊस आणि पीक विमा (PMFBY)
परतीच्या पावसातील अवकाळी मुसळधार पावसामुळे खरीप हंगामाच्या काढणीमध्ये अडथळा निर्माण होतो, ज्यामुळे आपोआप राज्य पातळीवर आपत्ती निवारणाच्या मागण्या उत्पन्न होतात आणि पिकांच्या पावसामुळे झालेल्या नुकसानासाठी SDRF/NDRF च्या निधी वाटपाची कार्यप्रणाली सक्रिय होते.
मराठवाडा कृषी संकट आणि सिंचन अनुशेष
विदर्भ आणि मराठवाड्यातील कृषी संकट हे वारंवार पडणारा दुष्काळ आणि अवकाळी पुराच्या चक्रांना तीव्र शेतकरी कर्जबाजारीपणाशी आणि अंतर्गत महाराष्ट्रातील सामाजिक-आर्थिक असुरक्षिततेशी जोडते.
मराठवाडा/विदर्भाच्या कृषी-हवामानविषयक आव्हानांचे निवर्तक मान्सूनच्या (retreating monsoon) गतिमानतेशी संयोजन करणारा विधान-आधारित MPSC प्रश्न अपेक्षित ठेवा.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2006MPSC_PRELIMSGS1
The crop with the highest production in Maharashtra during kharif 2006-2007 was
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
The climatic phenomena retreating monsoon is the result of which of the following atmospheric condition in India ?