Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

भोर घाट रेल्वे विभाग: मान्सून बचावासाठी नवीन रस्त्याचे नियोजन

Source:urban-acres ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षेत महाराष्ट्राचा भूगोल, विशेषतः सह्याद्रीतील (पश्चिम घाट) घाटमार्ग, वाहतूक जाळे आणि राज्यातील पायाभूत सुविधा प्रकल्प यांवर मोठ्या प्रमाणावर प्रश्न विचारले जातात. भोर घाट हा मुंबई आणि पुणे यांना जोडणारा ऐतिहासिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा घाटमार्ग आहे, ज्यामुळे त्याची आपत्ती-रोधकता आणि वाहतूक नियोजन उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

सारांश

रेल्वे प्रशासन भोर घाट विभागातील (पळसधारी आणि खंडाळा दरम्यानच्या) दुर्गम मंकी हिल रेल्वे स्थानकाला मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवेशी जोडण्यासाठी ₹1.5–2 कोटी अंदाजित खर्चाच्या, 1.5 किमी लांबीच्या काँक्रीटच्या पोहोच रस्त्याचे नियोजन करत आहे. सध्या, या दरडप्रवण, 19–20 किमीच्या पट्ट्यातील मंकी हिल, ठाकूरवाडी, नागनाथ आणि जांभुंग यांसह अनेक विलग स्थानकांसाठी रेल्वे रुळ हाच एकमेव पोहोच मार्ग आहे. या नवीन रस्त्यामुळे पावसाळ्यातील व्यत्ययादरम्यान आपत्कालीन वाहने, रुग्णवाहिका आणि बचाव पथकांना या कॉरिडोअरमध्ये जलद गतीने पोहोचणे शक्य होईल. या प्रकल्पाला वन विभागाच्या मंजुरीची प्रतीक्षा आहे, आणि घाटातील इतर विलग स्थानकांपर्यंत रस्त्याची पोहोच वाढवण्यासाठी व्यवहार्यता अभ्यास सुरू आहे.

मुख्य मुद्दे

  • भोर घाटातील दुर्गम मंकी हिल रेल्वे स्थानकाला मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गाच्या खंडाळ्याच्या दिशेने जाणाऱ्या मार्गिकेशी जोडण्यासाठी १.५ किमी लांबीचा काँक्रीटचा पोहोच रस्ता नियोजित आहे.
  • या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट अशा भूप्रदेशात आपत्कालीन पोहोच, आपत्ती प्रतिसाद आणि पावसाळ्यातील दरड कोसळण्याच्या घटनांमधील बचाव कार्यात सुधारणा करणे आहे, जो सध्या संपर्कासाठी केवळ रेल्वे मार्गांवरच अवलंबून आहे.
  • मंकी हिल हा भोर घाट विभागातील (पळसधरी आणि खंडाळा दरम्यानच्या) एका संवेदनशील १९-२० किमी पट्ट्याचा भाग आहे, ज्यामध्ये ठाकूरवाडी, नागनाथ आणि जांभुंग सारख्या इतर दुर्गम स्थानकांचाही समावेश आहे.
  • या प्रकल्पाचा अंदाजित खर्च ₹1.5–2 कोटी असून, हा मार्ग पश्चिम घाटातील पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रात येत असल्याने यासाठी वन विभागाकडून महत्त्वपूर्ण वन मंजुरी आवश्यक आहे.
  • घाटातील इतर विलग स्थानकांपर्यंत अशाच प्रकारची रस्ते जोडणी विस्तारित केली जाऊ शकते का, याचे मूल्यांकन करण्यासाठी मध्य रेल्वे तांत्रिक मॅपिंग आणि व्यवहार्यता अभ्यास करत आहे।

महत्त्वाच्या संज्ञा

भोर घाट

महाराष्ट्रातील सह्याद्री रांगेतील एक प्रमुख घाट, जो व्यापाराच्या दृष्टीने ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा असून मुंबई/कोकण किनारपट्टीच्या मैदानी प्रदेशाला दख्खनच्या पठाराशी (पुणे) जोडतो।

UPSC context

MPSC GS पेपर I (भूगोल). महाराष्ट्राची प्राकृतिक वैशिष्ट्ये, प्रमुख घाट आणि व्यापारी मार्ग यांची चाचणी घेतो.

Source
मध्य रेल्वे

भारतीय रेल्वेच्या प्रमुख क्षेत्रांपैकी एक, ज्याचे मुख्यालय मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) येथे आहे आणि जे महाराष्ट्रभरातील वाहतूक जाळ्याचे प्रशासन करते.

UPSC context

MPSC GS पेपर I आणि IV (भूगोल आणि अर्थव्यवस्था). वाहतूक पायाभूत सुविधा आणि प्रादेशिक विकासाची चाचणी घेते.

Source
वन (संवर्धन) अधिनियम, १९८०

भारतातील निर्वनिकरण (जंगलतोड) नियंत्रित करण्यासाठी, वनजमिनीचा बिगर-वन उपयोगांसाठी वापर नियंत्रित करणारा आणि त्यासाठी केंद्र सरकारची पूर्व मंजुरी अनिवार्य करणारा एक महत्त्वपूर्ण केंद्रीय कायदा.

UPSC context

MPSC GS पेपर I आणि IV (पर्यावरण आणि विकास). पायाभूत सुविधांसाठीच्या पर्यावरणविषयक कायदे आणि मंजुरी प्रक्रियांचे मूल्यमापन करते.

Source
मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग

भारतातील पहिला सहा-पदरी काँक्रीटचा द्रुतगती टोल मार्ग, जो मुंबई आणि पुण्याला जोडण्यासाठी 93 किमी अंतरापर्यंत पसरलेला आहे, आणि जलद वाहतूक सुकर करण्यासाठी सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा भेदून जातो.

UPSC context

MPSC GS पेपर I आणि IV (भूगोल आणि अर्थव्यवस्था). महाराष्ट्रातील प्रादेशिक प्राकृतिक भूगोल आणि प्रमुख पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे परीक्षण करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

भोर घाट रेल्वे मार्ग आणि रस्ता मार्ग यांचे खोपोली आणि खंडाळा दरम्यानचे अंतिम बिंदू समान आहेत.

MPSC उमेदवार अनेकदा याकडे दुर्लक्ष करतात की, भोर घाटाचा रेल्वे मार्ग पळसधरी (कर्जत) येथून सुरू होतो, तर रस्ता मार्ग खोपोली येथून सुरू होतो, जरी हे दोन्ही मार्ग खंडाळ्याजवळ समाप्त होत असले तरी.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Geography of Maharashtra

भोर घाटाची प्रमुख भौगोलिक आणि संरचनात्मक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

  • मार्ग टर्मिनल्स: कोकणला दख्खनशी जोडते. रेल्वे मार्ग पळसधरी ते खंडाळा दरम्यान धावतो; रस्ता मार्ग खोपोली ते खंडाळा दरम्यान जातो.
  • कॅच सायडिंग: मंकी हिलसारख्या तीव्र उतारांवर, नियंत्रण सुटून वेगाने खाली जाणाऱ्या ट्रेन्सचा वेग सुरक्षितपणे कमी करण्यासाठी डिझाइन केलेले विशेष सुरक्षा ट्रॅक.
  • संवेदनशील भूरचना: सह्याद्री पर्वतरांगेतील अत्यंत दरडप्रवण बेसॉल्टचे कडे, ज्यासाठी तीव्र मान्सून आपत्ती निवारण उपाययोजनांची आवश्यकता आहे.
Environment and Disaster Management

महाराष्ट्रातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये (ESAs) विकास प्रकल्पांसाठी वन मंजुरीचे नियमन कसे केले जाते?

  • FCA अधिदेश: वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980 वन जमीन वनेतर पायाभूत सुविधांच्या प्रयोजनांसाठी वळवण्यासाठी केंद्र/राज्य वन मंजुरी अनिवार्य करतो.
  • पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे: भोर घाट हा पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रात येतो, ज्यासाठी MoEFCC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार कठोर पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकनाची आवश्यकता आहे.
  • दुहेरी अधिकारक्षेत्र: या कॉरिडॉरमधील प्रकल्प पुणे आणि अलिबाग या दोन्ही वन विभागांच्या हद्दी ओलांडतात, ज्यामुळे दुहेरी प्रशासकीय मान्यतेची आवश्यकता आहे.

आंतर-विषय नमुने

  • सह्याद्रीतील दरडी कोसळणे + आपत्ती शमन

    भोर घाटातील संरचनात्मक शमन प्रकल्प (जसे की काँक्रीटचे पोहोच रस्ते) हे अत्यंत संवेदनशील सह्याद्री पर्वतरांगेतील SDMA च्या दरड कोसळण्याची जोखीम कमी करण्याच्या धोरणांशी थेट सुसंगत आहेत.

  • पायाभूत सुविधा + पश्चिम घाट संवर्धन

    भोर घाटातील पायाभूत सुविधांचा विस्तार (उदा. एक्सप्रेसवे मिसिंग लिंक) पायाभूत सुविधांचा विकास आणि पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESA) संवर्धन यांमधील सततचा ताण अधोरेखित करतो.

भोर घाटाची अचूक वाहतूक टर्मिनल्स आणि दरडप्रवण रेल्वे स्थानके यांची चाचणी घेणारे महाराष्ट्राच्या भूगोलावरील बहु-विधानात्मक प्रश्न.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    Kalsubai is the highest mountain peak in Maharashtra located in which of the following mountain ranges ?

  • 2023MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    Identify the correct statements regarding Bhagwan Birsa Munda Road Linking Scheme. A. This scheme was started by Maharashtra Government. B. This scheme was only launched to connect the tribal villages. C. This scheme was made to connect tribal areas with primary health centres and Ashram schools through main roads. D. This scheme was discontinued by Govt. of Maharashtra in January 2025.