महाराष्ट्र मान्सून कोरडा काळ आणि खरीप पिकांवर झालेला परिणाम
Source:hindustantimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी महाराष्ट्रातील प्रादेशिक कृषी धोके, मान्सूनवरील अवलंबित्व आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेपुढील आव्हाने समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
मान्सूनच्या हंगामातील प्रदीर्घ कोरड्या हवामानामुळे (ड्राय स्पेल) महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये, विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भात, खरीप पिकांची पेरणी आणि वाढ यांच्यावर गंभीर परिणाम झाला आहे, ज्यामुळे कृषी उत्पादकता आणि पाणी उपलब्धतेबद्दल व्यापक चिंता निर्माण झाली आहे.
मुख्य मुद्दे
- मान्सूनच्या हंगामातील दीर्घकालीन कोरड्या हवामानामुळे महाराष्ट्रातील विविध भागाlardil खरीप पिकांवर विपरीत परिणाम झाला आहे.
- मराठवाडा आणि विदर्भाच्या काही भागांना तीव्र ओलावा ताणाचा सामना करावा लागला, ज्यामुळे पिकांच्या उत्पादनाला धोका निर्माण झाला आणि शेतकऱ्यांच्या चिंता वाढल्या.
- कृषी अधिकारी जलाशयामधील पाण्याच्या साठ्याच्या पातळीवर लक्ष ठेवून आहेत आणि मदतीचे उपाययोजना आखण्यासाठी पिकांच्या नुकसानीचे मूल्यांकन करत आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
महाराष्ट्र कृषी विभाग
महाराष्ट्रातील कृषी धोरणे तयार करणे, हंगामी पेरणीचा मागोवा घेणे, मदत उपायांची अंमलबजावणी करणे आणि पीक-संबंधित डेटा व्यवस्थापित करण्यासाठी जबाबदार असलेली राज्य सरकारची संस्था.
UPSC context
MPSC पेपर II/III (शासन आणि कृषी): कृषी प्रशासन, संस्थात्मक यंत्रणा आणि राज्य आपत्ती प्रतिसाद धोरणांवरील प्रश्नांसाठी महत्त्वाचे.
खरीप पिके
पावसाच्या सुरुवातीला (जून-जुलाई) पेरली जाणारी आणि शरद ऋतूत (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) काढणी केली जाणारी मान्सून हंगामातील पिके, ज्यामध्ये महाराष्ट्रातील सोयाबीन, कापूस, मका आणि तूर यांसारख्या प्रमुख अन्नधान्यांचा समावेश आहे.
UPSC context
MPSC भूगोल आणि कृषी: महाराष्ट्रातील पिकांची पद्धत, हंगामी अवलंबित्व आणि हवामानातील विसंगतींवरील असुरक्षितता यांचे ज्ञान तपासते.
मराठवाडा प्रदेश
कमी खात्रीशीर सिंचनामुळे ऐतिहासिकदृष्ट्या शेतीचे संकट आणि वारंवार पडणाऱ्या पावसाच्या तुटीचा सामना करणारा, आठ जिल्ह्यांचा समावेश असलेला महाराष्ट्राचा अंतर्गत महसुली विभाग.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्राचा भूगोल: पावसाच्या वित्रानातील प्रादेशिक विषमता, दुष्काळ संवेदनशीलता आणि नदी खोरे व्यवस्थापनाची चाचणी घेतो.
पूर्वपरीक्षा सापळा
महाराष्ट्राच्या सर्व उप-प्रदेशांमधील विस्तृत कालवे जाळे खरीप पिकांसाठी बारमाही सिंचन सुनिश्चित करत आहेत
उमेदवारांचा अनेकदा असा गैरसमज होतो की विदर्भ आणि मराठवाड्यात पश्चिम महाराष्ट्रासारखी एकसारखी कालवा सिंचन प्रणाली आहे, ज्यामुळे ते पावसावर आधारित शेती आणि भूजल यांच्यावरील त्यांच्या उच्च प्रमाणातील अवलंबित्वेकडे दुर्लक्ष करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्राचे प्रमुख कृषी-हवामान विभाग कोणते आहेत आणि त्यांची मुख्य वैशिष्ट्ये काय आहेत?
- क्षेत्र वर्गीकरण: पावसाचा पाऊस, मृदा प्रकार आणि पीक पद्धतींवर आधारित नऊ कृषी-हवामान विभागांमध्ये विभागलेले.
- मराठवाडा प्रोफाईल: मराठवाडा (झोन IX) मध्ये मध्यम ते खोल काळ्या मातीसह आणि दुष्काळी स्थितीची उच्च असुरक्षितता असलेली निम-शुष्क परिस्थिती अनुभवयास मिळते.
- विदर्भ प्रोफाईल: विदर्भातील प्रदेश अनेक विभागांमध्ये पसरलेले असून तेथील मातीमिश्रित (जांभई, तांबडी आणि मध्यम काळी) आहे जी नैऋत्य मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते.
आंतर-विषय नमुने
मान्सूनचे अपयश आणि कृषी संकट यांच्यातील दुवे
मराठवाड्यातील दुष्काळी परिस्थितीचा थेट संबंध शेतीच्या असुरक्षिततेशी, ग्रामीण कर्जबजावणीशी, संस्थात्मक पतपुरवठ्याशी आणि पीएम-कुसुम किंवा पीक विमा योजनांसारख्या राज्य मदत यंत्रणांशी जोडलेला आहे.
महाराष्ट्रातील भूरचना आणि पर्जन्यछायेचे गतिशास्त्र
मराठवाडा आणि विदर्भाच्या काही भागांमधील पर्जन्यछायेची वैशिष्ट्ये ही थेट भौगोलिक अडथळे आणि स्थानिक मान्सून डिप्रेशनच्या मार्गांशी जोडलेली आहेत.
मराठवाडा/विदर्भ कोरडा दुष्काळ + खरीप पिकांची असुरक्षितता हे बहु-विधानात्मक भौतिक/कृषी-भूगोल प्रश्न म्हणून विचारले जाण्याची शक्यता आहे.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
