नवी मुंबईतील डीपीएस् तलाव पाणथळ जागा आणि वन्यजीव संरक्षण
Source:free-press-journal ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
डीपीएस (DPS) तलावासारख्या शहरी पाणथळ जागांचे संवर्धन, महाराष्ट्रातील जलद शहरीकरण (CIDCO प्रकल्प) आणि पर्यावरणीय संवर्धन यांच्यातील नाजूक समतोल अधोरेखित करते. फ्लेमिंगो आणि सोनेरी कोल्ह्यांसारख्या प्रजातींच्या अधिवासांचे संरक्षण करणे हा राज्याचा भूगोल आणि पर्यावरणाशी संबंधित MPSC अभ्यासक्रमातील एक प्रमुख घटक आहे.
सारांश
Maharashtra Forest Minister Ganesh Naik has mandated the protection of DPS Lake and the wildlife habitats in Navi Mumbai's Sector 52-A, urging CIDCO and NMMC to incorporate the area into the Flamingo Conservation Zone to safeguard local biodiversity, including flamingos and golden jackals.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राचे वनमंत्री गणेश नाईक यांनी नेरूळ येथील सेक्टर ५२-ए मधील डीपीएस तलाव आणि त्यालगतच्या वन्यजीव अधिवासांचे संरक्षण करण्याचे निर्देश दिले.
- हे 30-हेक्टरचे क्षेत्र शहरी जैवविविधतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असून, ते स्थलांतरित फ्लेमिंगो, सोनेरी कोल्हे आणि मुंगसांसाठी अधिवास म्हणून काम करते.
- विकास प्रकल्पांमुळे होणारा विनाश रोखण्यासाठी पर्यावरणवादी डीपीएस तलाव क्षेत्राचा समावेश मोठ्या फ्लेमिंगो संवर्धन क्षेत्रात करण्यासाठी आग्रह धरत आहेत.
- पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमुळे या महत्त्वाच्या नागरी पाणथळ जागांवर अतिक्रमण होणार नाही याची खात्री करण्यासाठी या निर्देशामध्ये CIDCO आणि NMMC यांच्यात समन्वयाची आवश्यकता आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
फ्लेमिंगो संवर्धन क्षेत्र
नवी मुंबईतील डीपीएस तलाव (DPS Lake) आणि सेक्टर ५२-ए यांसह महत्त्वपूर्ण पाणथळ अधिवासांसाठी प्रस्तावित संरक्षणात्मक दर्जा. याचा उद्देश स्थलांतरित फ्लेमिंगो आणि स्थानिक जैवविविधतेचे वाढत्या नागरी रिअल इस्टेट विकासाच्या अतिक्रमणापासून संरक्षण करणे हा आहे.
UPSC context
शहरी पर्यावरणशास्त्र, पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विकास संघर्षांचे शमन या संदर्भात GS पेपर 3 (पर्यावरण) साठी संबंधित.
शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ (CIDCO)
नवी मुंबईच्या नगर विकासासाठी जबाबदार असलेली महाराष्ट्र राज्य शासनाची एक नियोजन संस्था. संवेदनशील पाणथळ अधिवासांच्या संवर्धनापेक्षा पायाभूत सुविधा आणि रिअल इस्टेटला प्राधान्य दिल्याबद्दल तिला पर्यावरणवाद्यांकडून वारंवार विरोधाचा सामना करावा लागतो.
UPSC context
GS पेपर २ आणि ३ साठी महत्त्वाचे, जे नगर नियोजन आणि पर्यावरण संवर्धन यांमधील प्रशासकीय आव्हाने आणि तणाव स्पष्ट करते.
नवी मुंबई महानगरपालिका (NMMC)
नवी मुंबईचे प्रशासन पाहणारी नागरी संस्था, जी शहरी व्यवस्थापन आणि स्थानिक पायाभूत सुविधांसाठी जबाबदार आहे. नगररचना आणि शहराच्या पर्यावरणीय संपत्तीच्या जतनासोबतच नागरी विकासाचा समतोल साधण्यात ही संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावते.
UPSC context
GS पेपर २ (स्थानिक स्वराज्य संस्था) साठी उपयुक्त, जो नागरी परिसंस्था व्यवस्थापनातील नागरी संस्थांच्या भूमिकेला अधोरेखित करतो.
महाराष्ट्र वन विभाग
महाराष्ट्रात वने आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यासाठी प्राधिकृत असलेले राज्य प्राधिकरण. स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अधिवासांचे रक्षण करण्यासाठी, 'डीपीएस लेक'सारख्या धोक्यात आलेल्या शहरी पाणथळ क्षेत्रांना 'संवर्धन राखीव' (Conservation Reserve) दर्जा प्रस्तावित करण्यात हे अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते.
UPSC context
Important for GS Paper 3 (Environment) regarding state-level institutional efforts to enforce the Wildlife Protection Act in urban areas.
नॅटकनेक्ट फाउंडेशन
नवी मुंबईस्थित एक पर्यावरणविषयक स्वयंसेवी संस्था, जी डीपीएस (DPS) तलावासारख्या स्थानिक पाणथळ क्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी सक्रियपणे मोहीम राबवत आहे. राज्य नियोजन प्राधिकरणांद्वारे होणाऱ्या नागरी अतिक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी ही संस्था माहितीचा अधिकार (RTI), पाण्याच्या दर्जाची चाचणी आणि सार्वजनिक याचिकांचा वापर करते.
UPSC context
GS Paper 2 (NGOs ची भूमिका) साठी महत्त्वपूर्ण, जे नागरी समाज शहरी संवर्धन आणि शासकीय उत्तरदायित्वाला कशा प्रकारे चालना देतो हे दर्शवते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
वन्यजीव संरक्षण कायद्यांतर्गत सोनेरी कोल्ह्यांचे वर्गीकरण अनुसूची II मधील प्रजाती म्हणून करण्यात आले आहे.
WPA च्या २०२२ च्या सुधारणेने गोल्डन जॅकलला अनुसूची I मध्ये श्रेणीसुधारित केले, ज्यामुळे त्याची IUCN स्थिती 'Least Concern' असूनही त्याला सर्वोच्च देशांतर्गत कायदेशीर संरक्षण मिळाले आहे.
संबंधित स्थिर संकल्पना
WPA 1972 अंतर्गत संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याचे निकष काय आहेत?
- केवळ शासकीय जमीन: केवळ शासनाच्या मालकीच्या जमिनीवरच घोषित केले जाऊ शकते, सामुदायिक राखीव क्षेत्रांच्या (Community Reserves) विपरीत ज्यामध्ये खाजगी किंवा सामुदायिक जमिनींचा समावेश असतो.
- जोडणी कार्य: ते सामान्यतः स्थापित राष्ट्रीय उद्याने आणि वन्यजीव अभयारण्यांना जोडणारे बफर क्षेत्र किंवा स्थलांतर कॉरिडॉर म्हणून कार्य करतात.
- सामुदायिक सल्लामसलत: कलम 36A अंतर्गत घोषणेपूर्वी स्थानिक समुदाय आणि ग्रामपंचायतींशी अनिवार्य सल्लामसलत आवश्यक आहे.
भारतातील फ्लेमिंगोची संवर्धन स्थिती आणि अधिवास काय आहे?
- Species present: भारतात ग्रेटर फ्लेमिंगो (IUCN: सर्वात कमी चिंताजनक) आणि लेसर फ्लेमिंगो (IUCN: संकटग्रस्ततेच्या जवळ) आढळतात.
- प्रजनन क्षेत्रे: भारतातील फ्लेमिंगोचे प्रमुख प्रजनन स्थळ कच्छचे रण (गुजरात) हे आहे, ज्याला अनेकदा 'फ्लेमिंगो सिटी' म्हणून संबोधले जाते.
- स्थलांतराचा मार्ग: ते हिवाळ्यादरम्यान सेंट्रल एशियन फ्लायवे (CAF) द्वारे ठाणे खाडीसारख्या किनारपट्टीवरील पाणथळ प्रदेशांमध्ये स्थलांतर करतात.
आंतर-विषय नमुने
नागरी पूर आणि पाणथळ जागांवरील अतिक्रमण
शहरी सॅटेलाईट पाणथळ क्षेत्रांचा (जसे की नवी मुंबईतील तलाव) विनाश थेट शहरी पुराशी जोडलेला आहे, हा मुख्य परीक्षा (Mains) GS1/GS3 मधील एक वारंवार विचारला जाणारा विषय (theme) असून तो पर्यावरणीय बफर्स (ecological buffers) नष्ट होण्याकडे (उदा. चेन्नई, मुंबई) लक्ष वेधतो.
नागरी रामसर स्थळांचा उदय
ठाणे खाडीचा रामसार दर्जा नागरी परिसंस्थेच्या संरक्षणाकडील बदल अधोरेखित करतो, ज्यासाठी रामसार कराराच्या 'Wise Use' (वाईज यूझ) तत्त्वांतर्गत विकास यंत्रणा (CIDCO) आणि पाणथळ जागांच्या संवर्धनामध्ये समतोल साधणे आवश्यक आहे.
सोनेरी कोल्ह्यांसारख्या (Golden Jackals) शहरी वन्यजीवांच्या WPA २०२२ मधील अनुसूचींची (Schedules) त्यांच्या IUCN स्थितीशी तुलना करणाऱ्या बहु-विधानात्मक पूर्व परीक्षेच्या (Prelims) प्रश्नाची अपेक्षा ठेवा.
संबंधित PYQ · 4
संबंधित PYQ · 4
- 2026MPSC_PRELIMSGS1
Match the following forest circles with their share in percentage to total forest area of Maharashtra. | (Forest circles of Maharashtra) | (Percentage to total forest area Economic survey of Maharashtra (2024)) | |---|---| | (a) Gadchiroli | (1) 12.5 | | (b) Nagpur | (2) 20.8 | | (c) Dhule | (3) 9.5 | | (d) Thane | (4) 10.4 | Code: (a) (b) (c) (d)
- 2021MPSC_PRELIMSGS1
Match the following : | Column - I (Species) | Column - II (Type) | |---|---| | (a) Indian Rhino | (i) Rare | | (b) Asiatic Elephant | (ii) Endangered | | (c) Desert Fox | (iii) Extinct | | (d) Pink Head Duck | (iv) Vulnerable | Code: (a) (b) (c) (d)
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
In relation to Environment match the following. | (a) Biosphere | (i) Oceans, Seas, River, Lakes etc. | |---|---| | (b) Lithosphere | (ii) Plants, Animals, Microbes etc. | | (c) Hydrosphere | (iii) Thick gaseous cover surrounding the Earth | | (d) Atmosphere | (iv) Solid Component of Earth | Code: (a) (b) (c) (d)
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following animal is not declared as a critically endangered species of reptile and amphibian of India ?
