Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

साकीनाका दरड दुर्घटना आणि नागरी झोपडपट्टी असुरक्षितता

Source:theshillongtimes ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

मुंबईसारख्या किनारपट्टीवरील शहरांमध्ये शहरी पूर आणि दरडी कोसळणे (भूस्खलन) या वारंवार उद्भवणाऱ्या आपत्ती आहेत. महाराष्ट्रातील शहरीकरण, भूगोल आणि आपत्ती व्यवस्थापन प्रशासनाचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी भौगोलिक संवेदनशीलता (टेकड्यांवरील वस्त्या) आणि आपत्ती निवारण दलांच्या (NDRF, BMC) कार्यपद्धतीतील आव्हाने समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सारांश

मुंबईच्या साकीनाका परिसरात दरड कोसळून आठ जणांचा मृत्यू झाला, ज्यानंतर राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF) आणि स्थानिक प्रशासनाने बचाव मोहीम थांबवली. ही आपत्ती मुसळधार पावसाच्या काळात डोंगराळ भागात वसलेल्या अनधिकृत वस्त्यांना भेडसावणारे गंभीर धोके अधोरेखित करते. झोपडपट्टीतील अरुंद आणि दुर्गम गल्लीबोळांमुळे बचाव कार्यात मोठे अडथळे आले, ज्यामुळे तिथे अवजड यंत्रसामग्रीचा वापर करता आला नाही आणि ढिगारा हातानेच उपसावा लागला. ही घटना दाट लोकवस्ती असलेल्या किनारपट्टीवरील शहरांमध्ये अधिक चांगल्या नगर नियोजनाची आणि स्थानिक पातळीवरील आपत्ती व्यवस्थापन धोरणांची तातडीची गरज अधोरेखित करते.

मुख्य मुद्दे

  • मुंबईतील साकिनाका येथील नारायण नगर भागात झालेल्या एका भीषण भूस्खलनात आठ जणांचा मृत्यू झाला असून इतर अनेक जण जखमी झाले आहेत.
  • शोध आणि बचाव कार्य राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF), मुंबई अग्निशामक दल आणि बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबविण्यात आले.
  • बचाव पथकांना तीव्र लॉजिस्टिक मर्यादांचा सामना करावा लागला, कारण अरुंद प्रवेश मार्गांमुळे अवजड माती उपसणारी यंत्रसामग्री तैनात करता आली नाही, ज्यामुळे बचावकर्त्यांना स्वतः हाताने ढिगारा उपसावा लागला.
  • ही घटना शहरी केंद्रांमधील टेकड्यांवर वसलेल्या अनौपचारिक झोपडपट्टी वस्त्यांच्या, विशेषतः मान्सूनच्या काळात असणाऱ्या तीव्र असुरक्षिततेला अधोरेखित करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५

नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित आपत्तींच्या व्यवस्थापनासाठी भारताचा कायदेशीर आणि संस्थात्मक आराखडा स्थापित करणारा प्रमुख कायदा, जो आपत्ती-पश्चात मदतकार्याऐवजी सर्वसमावेशक प्रतिबंध, शमन आणि सज्जतेवर लक्ष केंद्रित करतो.

UPSC context

GS पेपर ३ (आपत्ती व्यवस्थापन). आपत्ती प्रतिसाद आणि लवचिकतेचे नियमन करणाऱ्या पायाभूत वैधानिक आराखड्याचे परीक्षण करते.

Source
राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 अंतर्गत गठित केलेले एक विशेष, बहु-कौशल्याधारित दल, ज्याला गंभीर आपत्तीच्या परिस्थितीत त्वरित, तज्ज्ञ शोध आणि बचाव प्रतिसाद प्रदान करण्याचा जनादेश देण्यात आला आहे.

UPSC context

GS पेपर ३ (आपत्ती व्यवस्थापन). भारताची कार्यात्मक आपत्ती-प्रतिसाद संरचना आणि क्षमता बांधणी याविषयीच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC)

मुंबईचे प्रशासन पाहणारी नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था, जी भारतातील सर्वात श्रीमंत महानगरपालिका असून, नागरी पायाभूत सुविधा, नगररचना आणि स्थानिक पातळीवरील आपत्ती व्यवस्थापन प्रतिसाद राबवण्यासाठी जबाबदार आहे.

UPSC context

GS पेपर २ (स्थानिक शासन) / GS ३ (आपत्ती व्यवस्थापन). नागरी शासन, अधिकारांचे हस्तांतरण आणि शहर-पातळीवरील लवचिकतेचे परीक्षण करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

भूस्खलनासाठीची नोडल संस्था, भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (Geological Survey of India), पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे.

जरी GSI ही भारतातील पूर्वसूचना आणि भूस्खलन धोक्याच्या अभ्यासासाठीची नोडल संस्था असली, तरी ती पूर्णपणे खाण मंत्रालयाच्या अंतर्गत येते.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Disaster Management

What is the institutional structure under the Disaster Management Act, 2005?

  • NDMA (राष्ट्रीय): पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील ही संस्था, आपत्ती व्यवस्थापनासाठी धोरणे, योजना आणि मार्गदर्शक तत्त्वे निश्चित करणारी सर्वोच्च संस्था म्हणून कार्य करते.
  • NEC (कार्यकारी): केंद्रीय गृह सचिवांच्या अध्यक्षतेखाली, ते NDMA ला सहाय्य करते आणि प्रत्यक्ष प्रतिसाद व मदत कार्यांचे समन्वय साधते.
  • NDRF (दल): DM कायद्याच्या कलम ४४ अंतर्गत धोकादायक आपत्तीच्या परिस्थितीसाठी गठित केलेले एक विशेषीकृत, बहु-कौशल्यपूर्ण प्रतिसाद दल.
  • राज्य आणि जिल्हा: अंमलबजावणीची प्रक्रिया राज्य स्तरावर (मुख्यमंत्र्यांच्या नेतृत्वाखाली) आणि जिल्हा स्तरावर (जिल्हा दंडाधिकारी/जिल्हाधिकारी यांच्या नेतृत्वाखाली) खाली पोहोचते.
Geography & Urbanization

भारतीय महानगरे नागरी भूस्खलनासाठी अधिकाधिक संवेदनशील का बनत चालली आहेत?

  • मानवजन्य घटक: वाढत्या लोकसंख्येला सामावून घेण्यासाठी असुरक्षित उतारांवर डोंगरांची अनिर्बंध तोड, पायथ्याचे उत्खनन आणि अनियंत्रित जड बांधकाम.
  • जलनिस्सारणाच्या मर्यादा: व्यापक काँक्रिटीकरणामुळे भूजलाचे जमिनीत मुरणे मर्यादित होते, ज्यामुळे अतिवृष्टीदरम्यान भूपृष्ठावरील अपधाव वाढते, मृदेच्या वरच्या थराची धूप होते आणि उतारांचे अस्थिरीकरण होते.
  • सामाजिक-आर्थिक दबाव: रिअल इस्टेटच्या उच्च किमतींमुळे शहरी गरीब आणि स्थलांतरितांना तीव्र उताराच्या टेकड्यांसारख्या सीमान्त आणि धोकादायक जमिनींवर अनौपचारिक वस्त्यांमध्ये राहणे भाग पडते.

आंतर-विषय नमुने

  • किनारी महानगरांमधील संयुक्त टोकाच्या घटना

    मुंबईसारख्या शहरांमध्ये, शहरी भूस्खलनाच्या घटना अनेकदा अत्यंत तीव्र मान्सून आणि स्थानिक पातळीवरील शहरी पुराच्या काळातच घडून येतात, ज्यामुळे अशा संयुक्त तीव्र घटना निर्माण होतात ज्या महानगरपालिकेच्या प्रतिसाद क्षमतेवर प्रचंड ताण आणतात.

  • अवकाशीय विषमता आणि आपत्ती संवेदनशीलता

    पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील आणि धोकादायक क्षेत्रांमध्ये (टेकड्या, पूरप्रवण क्षेत्रे) अनौपचारिक झोपडपट्टी वस्त्यांचे ढकलले जाणे, हे GS1 मधील शहरी गरिबीच्या आव्हानांना GS3 मधील आपत्ती व्यवस्थापनाशी थेट जोडते.

अनौपचारिक वस्त्या आणि हवामानातील टोकाचे बदल यांमुळे उद्भवणाऱ्या संयुक्त शहरी आपत्ती (भूस्खलन + पूर) GS3 मधील १५ गुणांच्या प्रश्नासाठी अत्यंत संभाव्य आहेत.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2017MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following mountains are considered as one of the top biodiversity hot spots ?

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    As per the Hazardous Waste (Management, Handling and Transboundary Movement) Rules, 2008, the ________ shall be the nodal Ministry to deal with the transboundary movement of the hazardous wastes and to grant permission for transit of the hazardous wastes through any part of India.