Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

मुंबईची पहिली पूर्णपणे भूमिगत मेट्रो मार्गिका खुली

Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरी केंद्रे वेगाने विस्तारत असताना, भूमिगत मेट्रोसारख्या मोठ्या सार्वजनिक वाहतूक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे विकास, अभियांत्रिकी पराक्रम आणि सामाजिक-आर्थिक प्रभाव समजून घेणे हे राज्यस्तरीय नागरी सेवांची तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सारांश

हा लेख मुंबईच्या पहिल्या पूर्णपणे भूमिगत मेट्रो मार्गिकेच्या, म्हणजेच मेट्रो मार्गिका ३ (अ‍ॅक्वा लाईन) च्या शुभारंभावर आणि महत्त्वावर चर्चा करतो, ज्यामध्ये कफ परेड ते आरे कॉलनी जोडणारा तिचा मार्ग, बांधकामादरम्यान त्यावर मात केलेली प्रमुख अभियांत्रिकी आव्हाने आणि मुंबईतील शहरी सार्वजनिक वाहतूक व प्रवाशांवर होणारा तिचा प्रभाव अधोरेखित केला आहे.

मुख्य मुद्दे

  • मुंबईची पहिली पूर्णपणे भुयारी मेट्रो मार्गिका, मार्गिका ३ (अक्वा लाईन), कफ परेड ते आरे कॉलनीपर्यंत पसरलेली आहे.
  • हा भूमिगत वाहतूक कॉरिडॉर मुंबईतील शहरी वाहतूक कोंडी मोठ्या प्रमाणावर कमी करण्यासाठी, प्रमुख व्यावसायिक जिल्ह्यांना जोडण्यासाठी आणि प्रवासाचा वेळ कमी करण्यासाठी डिझाइन केला आहे.
  • अभियांत्रिकी टप्प्यांमध्ये ऐतिहासिक इमारती, वारसा वास्तू आणि मिठी नदीसारख्या जलस्रोतांखालून भुयारी मार्ग तयार करणे यांचा समावेश आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मुंबई मेट्रो लाईन ३

कफ परेड ते आरे कॉलनी दरम्यान ३३.५ किमी लांबीचा आणि २७ स्थानकांचा समावेश असलेला, मुंबईचा पहिला पूर्णपणे भुमिगत रॅपिड ट्रान्झिट कॉरिडॉर, जो अक्वा लाईन म्हणूनही ओळखला जातो, यामुळे शहरी वाहतूक कोंडी सुटण्यास मदत होईल.

UPSC context

MPSC पेपर I/II (पायाभूत सुविधा आणि नागरी विकास): प्रमुख राज्य महामार्ग जलद वाहतूक प्रकल्प, अभियांत्रिकी टप्पे आणि सार्वजनिक वाहतूक उपायांचे ज्ञान तपासते.

Source
मुंबई मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (MMRC)

मुंबईच्या मेट्रो मार्ग ३ (अॅक्वा लाईन) प्रकल्पासाठी विशेषतः नोडल अंमलबजावणी एजन्सी म्हणून काम करणारे भारत सरकार आणि महाराष्ट्र सरकार यांच्यातील एक संयुक्त उपक्रम.

UPSC context

MPSC शासन आणि प्रशासन: मोठ्या नागरी पायाभूत सुविधा राबवणाऱ्या विशेष उद्देश वहन (SPV) रचना आणि संस्थात्मक चौकटींची समज तपासते.

Source
मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण (MMRDA)

मुंबई महानगर प्रदेशातील महानगर परिवहन प्रकल्पांचे सर्वसमावेशक नियोजन, वित्तपोषण आणि समन्वयाची जबाबदारी असलेली सर्वोच्च प्रादेशिक नियोजन आणि पायाभूत सुविधा विकास संस्था.

UPSC context

MPSC महाराष्ट्र अर्थव्यवस्था आणि राजकारण: वैधानिक विकास प्राधिकरणे, प्रादेशिक नियोजन आणि महानगरपालिका प्रशासनावरील प्रश्नांसाठी आवश्यक.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

मुंबई मेट्रो मार्ग ३ हा १००% भुयारी रेल्वे कॉरिडॉर असून यात पृष्ठभागावर किंवा जमिनीच्या पातळीवर कोणतीही पायाभूत सुविधा नाही.

उमेदवारांचा सहसा असा गैरसमज होतो की मुंबई मेट्रो मार्ग ३ हा पूर्णपणे भुयारी आहे, परंतु प्रत्यक्षात यात २६ भुयारी स्थानके आणि आरे कॉलनी येथे एक जमिनीवरील (ॲट-ग्रेड) स्थानक आहे.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Economy Infrastructure & Transport

भारतातील मेट्रो रेल प्रकल्पांसाठी प्राथमिक संस्थात्मक वित्तपुरवठा मॉडेल कोणती आहेत?

  • समभाग रचना: भारत सरकार आणि संबंधित राज्य सरकार यांच्यात ५०:५० संयुक्त उपक्रमांद्वारे, तसेच समभाग (इक्विटी) आणि कर्जाच्या माध्यमातून याची अंमलबजावणी केली जाते.
  • बाह्य ODA कर्जे: मोठ्या प्रमाणावर होणारा भांडवली खर्च अनेकदा जपान इंटरनॅशनल कोऑपरेशन एजन्सी (JICA) सारख्या संस्थांच्या दीर्घकालीन अधिकृत विकास सहाय्य (ODA) कर्जाद्वारे वित्तपोषित केला जातो.
  • पर्यायी निधी: तिकीट-भाडेतर उत्पन्नाची निर्मिती करण्यासाठी ट्रान्झिट-ओरिएंटेड डेव्हलपमेंट (TOD), मूल्य प्राप्ती वित्तपोषण (value capture financing) आणि स्थानक-नामकरण हक्क (station-naming rights) यांसारख्या नाविन्यपूर्ण यंत्रणा.

आंतर-विषय नमुने

  • ODA कर्जे आणि राज्यांची वित्तीय तूट

    JICA-समर्थित मेट्रो मार्ग ३ सारखे प्रकल्प हे बाह्य कर्जे थेट वित्तीय तुटीवर ताण न आणता राज्यस्तरीय पायाभूत सुविधांना कसा पाठबळ देतात हे दर्शवतात.

  • नागरी शासन आणि वारसा जतन

    दाट नागरी भागांमधील भुयारी वाहतूक प्रकल्पांना महानगरपालिका संस्था, वारसा समित्या आणि पर्यावरण मंजुऱ्या यांच्यामध्ये सखोल समन्वयाची आवश्यकता असते.

MPSC ला निधीचे मॉडेल आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातील पहिले उपक्रम आवडतात: त्यामुळे JICA चे अर्थसहाय्य, मिठी नदीचा बोगदा आणि अ‍ॅक्वा लाईनवरील स्थानके यावर जोड्या जुळवा किंवा विधान-आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2021MPSC_PRELIMSGS1

    The Mumbai Metropolitan Region spread over 6,328 sq.km. consists of ________ Municipal Corporations.

  • 2019MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following and choose the correct option. | Column A | Column B | |---|---| | a. 1st Satellite communication centre in Maharashtra. | I. Wardha | | b. District having complete electrification in Maharashtra. | II. Gangapur (Nashik) | | c. 1st earthen dam in Maharashtra. | III. Arvi | | d. 1st hydroelectric project in Maharashtra. | IV. Khopoli (Raigad) | Code: a b c d