घाटकोपर दरड प्रवण क्षेत्र स्थलांतर आणि नागरी जोखीम
Source:freepressjournal ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
MPSC उमेदवारांसाठी हे शहरी आपत्ती व्यवस्थापन, परस्परव्याप्त संस्थात्मक अधिकारक्षेत्रे (महानगरपालिका विरुद्ध राज्य/केंद्र जमीन मालकी) आणि एका महानगरामध्ये संवेदनशील लोकसंख्येचे स्थलांतर करण्यातील सामाजिक आव्हाने यांच्या परस्परसंबंधांवर एक वास्तविक केस स्टडी प्रदान करते.
सारांश
बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने (BMC) घाटकोपर पश्चिम येथील अशोक नगरमधील रहिवाशांचे स्थलांतर सुरू केले आहे, जी एक दरडप्रवण वस्ती असून तेथे नुकत्याच झालेल्या दुर्घटनेत आठ जणांचा मृत्यू झाला होता. स्थानिक शाळेत तात्पुरत्या निवासाची सोय करूनही, अनेक रहिवासी जागा रिकामी करण्यास नकार देत आहेत, जे झोपडपट्टी पुनर्वसनातील सामाजिक-आर्थिक गुंतागुंत अधोरेखित करते. या घटनेमुळे मुंबईच्या व्यापक नागरी असुरक्षिततेकडे लक्ष वेधले गेले आहे, जिथे निश्चित केलेली 279 दरडप्रवण ठिकाणे मुख्यत्वे जिल्हाधिकारी आणि भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (Airports Authority of India) यांच्या अधिकारक्षेत्रातील जमिनींवर आहेत; जे आपत्ती व्यवस्थापनात नागरी स्थानिक संस्थांना तोंड द्याव्या लागणाऱ्या संरचनात्मक प्रशासकीय आव्हानांवर प्रकाश टाकते.
मुख्य मुद्दे
- नुकत्याच झालेल्या एका दरड दुर्घटनेत आठ जणांचा मृत्यू झाल्यानंतर, BMC ने घाटकोपर पश्चिम येथील दरडप्रवण अशोक नगर परिसरातून कुटुंबांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यास सुरुवात केली आहे.
- मुंबईने सुमारे 279 दरडप्रवण ठिकाणे निश्चित केली आहेत, ज्यांपैकी बहुतांश ठिकाणे जिल्हाधिकारी किंवा भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (AAI) यांच्या मालकीच्या जमिनीवर आहेत.
- जवळच्या शाळेत तात्पुरत्या निवासाची व्यवस्था केली असूनही, स्थलांतराच्या प्रयत्नांना स्थानिक रहिवाशांकडून विरोध होत आहे, ज्यामुळे BMC च्या आपत्ती प्रतिसाद कार्यात गुंतागुंत निर्माण होत आहे.
- ही परिस्थिती मुंबईच्या नागरी प्रशासनातील गुंतागुंतीच्या बहु-अधिकारक्षेत्रीय आव्हानांना अधोरेखित करते, जिथे महानगरपालिका स्वतःच्या मालकीच्या नसलेल्या जमिनींवर आपत्ती प्रतिसादाचे व्यवस्थापन करते.
- या अनौपचारिक वस्त्यांमध्ये संरक्षक भिंतींसारख्या पायाभूत सुविधांचा अभाव पावसाळ्यात त्यांची असुरक्षितता अधिक वाढवतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC)
मुंबईची नागरी प्रशासकीय संस्था, जी स्थानिक प्रशासन, पायाभूत सुविधा, आपत्ती व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक आरोग्य यासाठी जबाबदार आहे.
UPSC context
MPSC GS पेपर 2 (स्थानिक स्वराज्य संस्था) आणि नागरी प्रशासकीय आव्हानांचा अभ्यास करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (AAI)
नागरी उड्डाण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील एक वैधानिक संस्था, जी नागरी उड्डाण पायाभूत सुविधांचा विकास व व्यवस्थापन करते आणि संपूर्ण भारतात महत्त्वपूर्ण शहरी जमिनीची मालकी बाळगते.
UPSC context
MPSC GS Paper 3 (पायाभूत सुविधा) आणि GS Paper 2 (वैधानिक संस्था आणि आंतर-अभिकरण शासन) साठी संबंधित.
झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरण (SRA)
गृहनिर्माण योजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी, झोपडपट्ट्यांचे निर्मूलन करण्यासाठी आणि नागरी भागातील झोपडपट्टीवासीयांना सन्मानजनक निवासस्थाने उपलब्ध करून देण्यासाठी महाराष्ट्रात स्थापन करण्यात आलेली एक राज्य-स्तरीय वैधानिक संस्था.
UPSC context
MPSC GS पेपर 1 (नागरीकरणाच्या समस्या) आणि GS पेपर 3 (पायाभूत सुविधा विकास) साठी अत्यंत महत्त्वाचे.
नागरी भूस्खलन
शहरातील टेकड्यांच्या उतारावरील माती किंवा खडक अचानक कोसळणे, जे सामान्यतः मुसळधार मान्सूनच्या पावसामुळे उद्भवते आणि ज्याचा असुरक्षित व अनौपचारिक वस्त्यांवर गंभीर परिणाम होतो.
UPSC context
MPSC GS Paper 1 (महाराष्ट्राचा भूगोल) आणि GS Paper 3 (आपत्ती व्यवस्थापन) मधील गाभा घटक.
पूर्वपरीक्षा सापळा
मुंबईच्या महानगरपालिका हद्दीत निश्चित केलेल्या सर्व दरडप्रवण क्षेत्रांवर मालकी आणि विकास अधिकार BMC कडे आहेत.
बहुतांश दरडप्रवण ठिकाणे जिल्हाधिकारी, वन विभाग किंवा केंद्रीय संस्थांच्या (AAI) मालकीच्या जमिनींवर आहेत, ज्यामुळे BMC च्या थेट संरचनात्मक हस्तक्षेपाच्या क्षमतेवर मर्यादा येतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
MSDMA ची रचना आणि वैधानिक आधार काय आहे?
- वैधानिक उगम: केंद्रीय आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 च्या कलम 14 अंतर्गत 24 मे 2006 रोजी स्थापना करण्यात आली.
- पदसिद्ध अध्यक्ष: महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांच्या पदसिद्ध अध्यक्षतेखाली, कमाल नऊ सदस्यांसह.
- कार्यकारी मंडळ: MSDMA ला सहाय्य करणारी राज्य कार्यकारी समिती (SEC), महाराष्ट्राच्या मुख्य सचिवांच्या अध्यक्षतेखाली असते.
मुंबईत दरडी कोसळण्यास कारणीभूत ठरणारे भूगर्भीय आणि भौगोलिक घटक कोणते आहेत?
- अश्मशास्त्र: तीव्र अपक्षय झालेले दख्खन ट्रॅप बेसाल्टचे उतार, जे जलद संपृक्तता आणि कातरण सामर्थ्याचा ऱ्हास होण्यास प्रवण आहेत.
- असुरक्षितता हॉटस्पॉट: मुंबईतील निश्चित केलेल्या दरडप्रवण ठिकाणांपैकी 50% पेक्षा जास्त ठिकाणे 'एस' विभागात (भांडुप-विक्रोळी) आहेत, जे शहरातील सर्वाधिक आहे.
आंतर-विषय नमुने
नागरी भूमी प्रशासन + आपत्ती संवेदनशीलता
केंद्र (AAI), राज्य (जिल्हाधिकारी) आणि स्थानिक (BMC) प्राधिकरणांच्या परस्परव्याप्त अधिकारक्षेत्रांमुळे संरक्षक भिंतींसारख्या तातडीच्या भूस्खलन-शमन प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीला विलंब होतो.
हवामान कृती + झोपडपट्टी पुनर्वसन
MCAP 2022 हे अधोरेखित करते की, सामाजिक-आर्थिक असुरक्षितता कशा प्रकारे अनौपचारिक वस्त्यांना अस्थिर डोंगराळ उतारांवर राहण्यास भाग पाडते, ज्यामुळे आपत्ती शमन गृहनिर्माण धोरणापासून अविभाज्य बनते.
MPSC GS-1/GS-4 MSDMA च्या रचनेवरील प्रश्नांची महाराष्ट्राच्या दरडप्रवण प्राकृतिक भूगोलाशी आणि MCAP 2022 च्या प्राधान्यक्रमांशी सांगड घालू शकते.
संबंधित PYQ · 3
संबंधित PYQ · 3
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following, according to the World Bank, are critical issues to be addressed in India's urbanisation ? (a) Poor local governance (b) Weak finances (c) Inappropriate planning leading to high costs (d) Rapidly deteriorating environment
- 2021MPSC_PRELIMSGS1
The Mumbai Metropolitan Region spread over 6,328 sq.km. consists of ________ Municipal Corporations.
- 2018MPSC_PRELIMSGS1
Recommendations of the Sixth Report of Second Administrative Reforms Commission on Local Government are a. Set up unified metropolitan transport authority in all cities of one million plus population. b. Constitute a local body ombudsman. c. Direct election of the Mayors. d. Set up District Councils and the Collector would work as the Chief Secretary. Answer Options :
