घनकचरा व्यवस्थापन: मानखुर्दच्या देवनार कचराभूमीसाठी बायोमायनिंग प्रकल्प
Source:re-mumbai ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
१९२७ पासून कार्यरत असलेली भारतातील सर्वात जुनी कचराभूमी असलेल्या देवनारचा पुनरुद्धार हा महाराष्ट्रासाठी मैलाचा दगड ठरणारा पर्यावरणीय प्रकल्प आहे. MPSC पूर्वपरीक्षेच्या दृष्टीने, शाश्वत नागरी विकासांतर्गत घनकचरा व्यवस्थापन नियम, राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळांची भूमिका आणि कचऱ्यापासून ऊर्जा निर्मितीचे तंत्रज्ञान (जसे की RDF आणि बायोमायनिंग) यांवरील प्रश्नांसाठी हे अत्यंत प्रासंगिक आहे.
सारांश
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) मुंबईतील ऐतिहासिक 120 हेक्टर क्षेत्रफळाच्या देवनार डम्पिंग ग्राउंडवरील 18.5 दशलक्ष टन जुना कचरा (legacy waste) साफ करण्यासाठी एका मोठ्या बायोमायनिंग प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे. नवयुगा इंजिनिअरिंग लिमिटेडला (Navayuga Engineering Ltd) देण्यात आलेल्या या प्रकल्पांतर्गत दररोज 15,000 मेट्रिक टन कचऱ्यावर प्रक्रिया केली जाईल; ज्यामधून पुनर्वापरयोग्य साहित्य, RDF, कंपोस्ट खत आणि मातीसारखे बारीक कण (earthy fines) वेगळे केले जातील आणि लँडफिलसाठी केवळ अक्रिय अवशेष (inert residuals) शिल्लक राहतील. हा टप्पा मुंबईतील लिचेट गळती (leachate seepage), आग आणि मिथेन वायूचे उत्सर्जन यांसारख्या दीर्घकालीन पर्यावरणीय धोक्यांचे निवारण करेल.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) मुंबईतील देवनार डम्पिंग ग्राऊंड येथील दररोज 15,000 टन क्षमतेच्या बायोमायनिंग प्रकल्पाला अंशतः 'चालवण्याची संमती' (Consent to Operate) दिली आहे.
- या प्रकल्पाचे उद्दिष्ट जवळपास 120 हेक्टर क्षेत्रावर साचलेल्या सुमारे 18.5 दशलक्ष टन (185 लाख टन) लिगेसी कचऱ्यावर (legacy waste) शास्त्रीय पद्धतीने प्रक्रिया करणे हे आहे.
- देवनार हे भारतातील सर्वात जुन्या आणि सर्वात मोठ्या डंपिंग ग्राऊंड्सपैकी एक आहे, जे 1927 पासून कार्यरत आहे, आणि ते वायू प्रदूषण (आग, मिथेन उत्सर्जन) आणि जलप्रदूषण (लीचेटचा पाझर) यांचा एक प्रमुख स्त्रोत राहिले आहे.
- बायोमायनिंगमध्ये लिगेसी वेस्टचे (जुन्या कचऱ्याचे) उत्खनन करणे, त्यावर प्रक्रिया करणे आणि त्याचे रिफ्युज डिराईव्हड फ्युएल (RDF), कंपोस्ट, पुनर्वापरयोग्य वस्तू (प्लास्टिक, काच, धातू, चिंध्या) आणि उर्वरित मातीसदृश बारीक कणांमध्ये वर्गीकरण करणे समाविष्ट आहे.
- पुनर्प्राप्त करण्यायोग्य आणि पुनर्वापर न करता येणारे प्लास्टिक रस्ते बांधणी, RDF प्रकल्प आणि सिमेंट उत्पादनासाठी वळवले जाईल, तर मातीचे बारीक कण भूसौंदर्यीकरण आणि हरितिकरणासाठी वापरले जातील. केवळ अक्रिय आणि निरुपयोगी साहित्यच शास्त्रीय सॅनिटरी लँडफिलमध्ये जाईल.
- नवयुग इंजिनिअरिंग लिमिटेडने प्रकल्पाच्या अंदाजित खर्चापेक्षा 3% अधिक बोली लावून या निवारण प्रकल्पाचे कंत्राट मिळवले.
- पर्यावरणीय अनुपालनामध्ये विशेषतः पावसाळ्यादरम्यान धूळ, दुर्गंधी, आगीचे धोके, मिथेन उत्सर्जन, उताराची स्थिरता आणि लीचेट यांच्या कडक देखरेखीचा समावेश होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
घनकचरा व्यवस्थापन नियम, 2016
उगमस्थानी कचऱ्याचे वर्गीकरण, पद्धतशीर संकलन, शास्त्रीय प्रक्रिया आणि सुरक्षित विल्हेवाट बंधनकारक करणारा एक राष्ट्रीय कायदेशीर आराखडा. लँडफिल्सवरील (कचरा भराव क्षेत्र) अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आणि शहरी प्रदूषण कमी करण्यासाठी हा बायोमायनिंग, कंपोस्टिंग आणि पुनर्वापराला प्राधान्य देतो.
UPSC context
MPSC GS पेपर ३ (पर्यावरण) आणि GS २ (शासन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. नागरी कचरा धोरणे आणि नागरी अनुपालनाविषयीच्या ज्ञानाची चाचणी घेते.
पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६
भोपाळ वायू दुर्घटनेनंतर संमत करण्यात आलेला एक सर्वसमावेशक कायदा. हा कायदा केंद्र सरकारला संपूर्ण भारतात पर्यावरणीय गुणवत्तेची मानके निश्चित करण्याचे, धोकादायक पदार्थांवर निर्बंध घालण्याचे, औद्योगिक प्रदूषणाचे नियमन करण्याचे आणि वैज्ञानिक कचरा व्यवस्थापन आराखडे अनिवार्य करण्याचे अधिकार प्रदान करतो.
UPSC context
MPSC GS पेपर ३ (पर्यावरण) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. प्रदूषण नियंत्रणासाठीच्या वैधानिक चौकटी, कायदेशीर आदेश आणि आपत्ती शमन धोरणांची वारंवार चाचणी घेतली जाते.
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB)
महाराष्ट्रात पर्यावरणीय कायद्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असलेले राज्यस्तरीय वैधानिक प्राधिकरण. ते हवा आणि पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते, घातक कचऱ्याचे नियमन करते, प्रकल्पांना परिचालन संमती जारी करते आणि प्रदूषणविरोधी उपाययोजनांची अंमलबजावणी करते.
UPSC context
MPSC GS Paper 3 आणि राज्य प्रशासनासाठी महत्त्वाचे. राज्य वैधानिक संस्था, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रादेशिक प्रदूषण अंमलबजावणीच्या आकलनाचे मूल्यांकन करते.
बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC)
बृहन्मुंबईची प्रशासकीय नागरी संस्था. ही संस्था महानगर नागरी प्रशासन, सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता आणि आवश्यक पायाभूत सुविधा यांचे व्यवस्थापन करते, ज्यामध्ये दररोज निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याची हाताळणी करणे आणि देवनार सारख्या जुन्या कचरा डेपोच्या (legacy landfill) पुनरुत्थान प्रकल्पांची देखरेख करणे समाविष्ट आहे.
UPSC context
MPSC GS पेपर २ (स्थानिक स्वराज्य संस्था) आणि GS ३ साठी उपयुक्त. नागरी प्रशासन, महानगरीय आव्हाने आणि नगरपालिका वित्त यांविषयीच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
महानगरपालिकेच्या लेगसी कचऱ्याच्या बायोमायनिंगमध्ये प्लास्टिक आणि घन कचरा पूर्णपणे विरघळवण्यासाठी जैविक सूक्ष्मजीवांचा वापर केला जातो.
घनकचरा व्यवस्थापनात, बायोमायनिंगमध्ये प्रत्यक्षात RDF आणि मातीचे सूक्ष्म कण पुनर्प्राप्त करण्यासाठी यांत्रिक उत्खनन, ट्रॉमेल स्क्रिनिंग आणि वर्गीकरण यांचा समावेश होतो, सूक्ष्मजीवांद्वारे प्लास्टिक विरघळवण्याचा नाही.
संबंधित स्थिर संकल्पना
रिफ्युज डिराईव्हड फ्युएल (RDF) म्हणजे काय आणि त्याचे उपयोजन काय आहे?
- व्याख्या: घनकचऱ्याचे बारीक तुकडे करून आणि त्याचे निर्जलीकरण करून तयार केलेले इंधन, ज्यामध्ये प्रामुख्याने पुनर्वापर न करता येणारे प्लास्टिक आणि जैवविघटनशील कचरा यांसारख्या ज्वलनशील घटकांचा समावेश असतो.
- औद्योगिक अर्ज: सिमेंट भट्ट्या, धातुशास्त्रीय प्रक्रिया आणि कचऱ्यापासून ऊर्जा निर्मिती करणाऱ्या वीज प्रकल्पांमध्ये जीवाश्म इंधनांना (जसे की कोळसा) पर्याय म्हणून वापरले जाते.
- धोरणात्मक अधिदेश: पर्यावरणीय नियम RDF प्रकल्पाच्या 100 किमीच्या आतील ऊर्जा-गहन उद्योगांना त्यांच्या पारंपारिक इंधनाचा काही टक्के हिस्सा RDF ने बदलण्यास प्रोत्साहित करतात.
राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळांचा (SPCBs/MPCB) वैधानिक आधार काय आहे?
- प्राथमिक कायदे: जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) अधिनियम, 1974 अंतर्गत स्थापन करण्यात आले असून, यामुळे त्या वैधानिक संस्था बनल्या आहेत.
- हवा कायद्याची अंमलबजावणी: त्यांच्यावर हवा (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) अधिनियम, 1981 ची अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी देखील सोपवण्यात आली आहे.
- नियामक अधिकार: ते उद्योगांसाठी आणि कचरा प्रक्रिया प्रकल्पांसाठी अनिवार्य 'स्थापना संमती' (CTE) आणि 'संचालन संमती' (CTO) जारी करतात.
आंतर-विषय नमुने
नागरी प्रशासन + घनकचरा व्यवस्थापन नियम
घनकचरा व्यवस्थापन हे १२ व्या अनुसूचीच्या (७४ वी घटनादुरुस्ती कायदा) अंतर्गत येते. MPSC अनेकदा नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या (उदा. BMC) लेगसी वेस्ट (जुना साचलेला कचरा) हाताळण्याच्या क्षमतेचा संबंध महानगरपालिका प्रशासन आणि वैधानिक दायित्वांशी जोडते.
लिगसी वेस्ट + मिथेन उत्सर्जन
देवनार येथील प्रक्रिया न केलेला वारसा कचरा (legacy waste) हा अ‍ॅनेरोबिक मिथेनचा एक प्रचंड स्रोत आहे. त्याची विल्हेवाट लावल्याने स्थानिक शहरी नियोजन थेट भारताच्या हवामान बदल शमन वचनबद्धतेशी आणि हरितगृह वायू कपातीशी जोडले जाते.
बायोमायनिंग आणि कॅपिंग मधील फरक स्पष्ट करणाऱ्या, सिमेंट भट्ट्यांमध्ये RDF च्या वापराचा संबंध जोडणाऱ्या आणि MPCB च्या वैधानिक जनादेशाशी संबंधित असलेल्या एका बहु-विधानात्मक प्रश्नाची अपेक्षा आहे.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2015MPSC_PRELIMSGS1
Match the following : | List 1 (Environmental Legislation) | List 2 (Years) | |---|---| | A. Environmental Protection Act | I. 1991 | | B. Scheme of labelling of environment friendly products | II. 2000 | | C. Biomedical Waste Management Rules | III. 1986 | | D. Municipal Solid Wastes Management Rules | IV. 1998 | Code: A B C D
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
As per the Hazardous Waste (Management, Handling and Transboundary Movement) Rules, 2008, the ________ shall be the nodal Ministry to deal with the transboundary movement of the hazardous wastes and to grant permission for transit of the hazardous wastes through any part of India.
