महाराष्ट्रातील पाणी सुरक्षिततेसाठी सांडपाणी पुनर्वापराची अंमलबजावणी
Source:downtoearth-org ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
पाण्याची टंचाई आणि सांडपाणी व्यवस्थापन हे महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचे पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक प्रश्न आहेत, जे MPSC च्या तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने राज्याचे धोरण, नगररचन आणि शाश्वत संसाधन व्यवस्थापनावर थेट प्रभाव टाकतात.
सारांश
हा लेख महाराष्ट्रातील तीव्र होत चाललेल्या पाणीटंचाईवर प्रकाश टाकतो आणि सांडपाण्याच्या पुनर्वापराची अंमलबजावणी केवळ धोरणात्मक आराखड्यापुरتی मर्यादित न राहता ती तातडीने प्रत्यक्ष जमिनीवर झाली पाहिजे, असा युक्तिवाद करतो. शहरी आणि ग्रामीण जलसुरक्षेचा प्रश्न सोडवण्यासाठी मर्यादित गोड्या पाण्याचा स्त्रोतांवरील ताण कमी करण्यासाठी सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून त्याचा पुनर्वापर करणे आवश्यक आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राला तीव्र पाणी टंचाईच्या आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे केवळ धोरण निर्मितीपासून ते सांडपाण्याच्या सक्रिय पुनर्वापराकडे वाटचाल करणे ही एक तातडीची गरज बनली आहे.
- शहरी पाण्याचे संकट कमी करण्यासाठी आणि गोड्या पाण्याच्या जलस्रोतांवरील व भूपृष्ठावरील जलाशयांवरील ताण आटोक्यात आणण्यासाठी सांडपाणी व्यवस्थापन आणि पुनर्वापर अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
- हेतू आणि अंमलबजावणी यामधील दरी भरून काढण्यासाठी बळकट संस्थात्मक चौकट, प्रक्रिया केंद्रांसाठी पायाभूत सुविधांचा विकास आणि राखाडी पाणी (ग्रेवॉटर) व सांडपाण्याच्या पुनर्वापरासाठी आर्थिक प्रोत्साहनांची गरज आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अटल मिशन फॉर रिजुव्हनेशन अँड अर्बन ट्रान्सफॉर्मेशन (अमृत)
भारतीय शहरांमध्ये मजबूत पाणी पुरवठा, मलनिसारण जाळे आणि सांडपाणी पुनर्वापर सुनिश्चित करण्यासाठी आवास आणि शहरी व्यवहार मंत्रालयाने सुरू केलेले एक प्रमुख केंद्रीय क्षेत्र/केंद्र पुरस्कृत नागरी विकास अभियान.
UPSC context
MPSC / UPSC सामान्य अध्ययन पेपर-II आणि III: शासकीय धोरणे, नागरी पायाभूत सुविधा आणि शाश्वत जलसंपत्ती व्यवस्थापनाच्या आकलनाची चाचणी घेते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
सांडपाणी पुनर्वापर धोरणे आणि प्रक्रिया आदेश हे केवळ शहरी विकास अधिकारक्षेत्रांतर्गत येणाऱ्या महानगरपालिकांना लागू होतात.
स्पर्धक अनेकदा असा गृहीत धरतात की सांडपाण्याच्या पुनर्वापराचा विषय १२ व्या अनुसूची अंतर्गत केवळ शहरी महानगरपालिकेचा विषय आहे, आणि राज्य जल धोरणांतर्गत ग्रामीण दुष्काळ निवारणातील त्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
भारतातील जलव्यवस्थापनासाठी कोणती प्रमुख संस्थात्मक चौकट आणि घटनात्मक तरतुदी आहेत?
- घटनात्मक तरतूद: पाणी हा राज्यसूचीचा विषय आहे (सातव्या अनुसूचीतील नोंद १७), ज्यावर आंतरराज्यीय नद्यांच्या नियमन आणि विकासासाठी अनुच्छेद २४६ अंतर्गत संसदेचे अधिकार लागू होतात.
- ७४ वी घटनादुरुस्ती: शहरांचा पाणीपुरवठा, स्वच्छता आणि सांडपाणी विल्हेवाट हे विषय १२ व्या अनुसूचीनुसार (कलम २४३W) नगरपालिकांच्या अधिकारक्षेत्रांतर्गत येतात.
- राष्ट्रीय जल धोरण: पाणी हा एक दुर्मिळ आणि मौल्यवान राष्ट्रीय स्त्रोत आहे यावर भर देतो, ज्यामध्ये पिण्याच्या पाण्यास सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते आणि त्यानंतर सिंचन, जलविद्युत आणि औद्योगिक वापराचा क्रमांक लागतो.
आंतर-विषय नमुने
नागरी जल ताण आणि पालिका प्रशासन
महाराष्ट्रातील शहरी पाणीटंचाईचा थेट संबंध जलद आणि अनियंत्रित शहरीकरण, शहरी पूर धोके आणि AMRUT व स्मार्ट सिटीज मोहिमांच्या अंमलबजावणीशी आहे.
शेतकऱ्यांची पाण्याची मागणी आणि जलचरांवरील ताण
कृषीप्रधान जिल्ह्यांमधील भूजलाची झालेली घट ही जलपुनर्वापर धोरणे, शाश्वत शेती, सूक्ष्म सिंचन अनुदान आणि दुष्काळग्रस्त क्षेत्र विकास कार्यक्रमांशी जोडलेली आहे.
महाराष्ट्राचे जलव्यवस्थापन आणि AMRUT सांडपाणी पुनर्वापर आदेशाची (मॅडेट) बहु-विधान विधानांवर आधारित प्रश्नांद्वारे परीक्षा घेतली जाण्याची शक्यता आहे.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements about Atal Mission for Rejuvenation and Urban Transformation (AMRUT) is not correct ?
