महाराष्ट्रातील मान्सूनच्या तुटीमुळे कृषी क्षेत्रासमोर आव्हाने निर्माण
Source:timesofindia-indiatimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील शेतीची असुरक्षितता, जलसंपदा व्यवस्थापन आणि अन्न सुरक्षा यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी एल निनो आणि मान्सूनमधील तूट यांसारख्या हवामानविषयक विसंगती समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सारांश
हा लेख महाराष्ट्रातील मान्सूनच्या तुटीवर आणि एल निनोच्या धोक्यावर प्रकाश टाकतो, ज्यामुळे हिवाळा अधिक उष्ण होऊ शकतो आणि संपूर्ण राज्यातील रब्बी पिकांच्या शेतीवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राला मान्सूनच्या तुटीचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे एकूण पाणीसाठा आणि कृषी उत्पादनाबद्दल चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
- एल निनोच्या स्थितीमुळे हिवाळा अधिक उष्ण होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे, ज्यामुळे राज्यातील रब्बी पिकांवर प्रतिकूल परिणाम होईल.
- पावसाची तूट आणि हवामानाचे ਅसाधारण आकृतीबंध यांचा संयुक्त प्रभाव महाराष्ट्रातील कृषी नियोजन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसमोर गंभीर आव्हाने उभी करतो.
पूर्वपरीक्षा सापळा
एल निनोमुळे हिवाळा उबदार होतो, ज्यामुळे मान्सून हंगामातील खरीप पिकांच्या लागवडीवर थेट प्रतिकूल परिणाम होतो.
स्पर्धकांनी रबी पिकांना मान्सूनच्या पावसाशी जोडताना अनेकदा खरीप पिकांसोबत गल्लत करतात. रबीची पेरणी मान्सूनच्या अवशिष्ट ओलाव्यावर अवलंबून असली, तरी पीक स्वतः हिवाळ्याच्या महिन्यांत वाढते आणि त्याला थंड तापमानाची आवश्यकता असते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्राचे प्रमुख कृषी-हवामान विभाग कोणते आहेत आणि त्यांच्या पर्जन्यमानाची आकृतीबंध (पॅटर्न) कशी आहे?
- ९ विभाग: पाऊस, मातीचा प्रकार आणि पिकांच्या पद्धतींच्या आधारे महाराष्ट्राचे ९ कृषी-हवामान विभागांमध्ये विभाजन करण्यात आले आहे.
- पावसाची श्रेणी: कोकण आणि पश्चिम घाटात मुसळधार पाऊस (>२५०० मिमी) पडतो, तर मध्य महाराष्ट्रातील पर्जन्यछायेच्या (किंवा दुष्काळप्रवण) क्षेत्रात <५०० मिमी पाऊस पडतो.
- अंतर्गत भाग: विदर्भ आणि मराठवाडा हे खात्रीशीर/अर्ध-शुष्क पर्जन्यमान क्षेत्रात येतात जे नैऋत्य मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत.
आंतर-विषय नमुने
मान्सूनची तूट आणि कृषी कर्ज ताण
मान्सूनमधील तूट मराठवाडा आणि विदर्भातील सहकारी बँकांमधील ग्रामीण पतपुरवठा (क्रेडिट ऑफ-टेक) आणि अनुत्पादित कर्जांवर (एनपीए) थेट परिणाम करते.
आव्हानात्मक हवामान आणि पीक विमा यंत्रणा
एल निनोचा प्रभाव आणि प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (PMFBY) अंतर्गत मिळणारे विमा हप्ते तसेच दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेनुसार (मॅन्युअल फॉर ड्रॉट मॅनेजमेंट) राज्य स्तरावरील दुष्काळ घोषणा या घटकांचा परஸ்பर संबंध येतो.
एल निनो + महाराष्ट्राचे कृषी-हवामान विभाग + रबी पिकांचे धोके हा MPSC भूगोल/कृषी मधील एक आवडीचा बहु-विधान ट्रॅप (जाळे) आहे.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
