गोसीखुर्द सिंचन प्रकल्पाला नवीन मुदत आणि विदर्भावर परिणाम
Source:Indian Express ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्राच्या भूप्रशासकीय आणि आर्थिक भूगोल, प्रमुख नद्यांची खोरी (वैनगंगा/गोदावरी खोरे), प्रादेशिक असमतोल आणि राज्याचा पायाभूत सुविधांमधील अडथळे यांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
वैनगंगा नदीवरील गोसीखुर्द सिंचन प्रकल्पाच्या उदाहरणावरून महाराष्ट्रातील प्रमुख पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या पूर्तीमधील सततचा रेंगाळपणा अधोरेखित होतो. विदर्भासमोरील प्रचंड खर्च वाढ आणि प्रशासकीय अडचणींमुळे या प्रकल्पाची नवी मुदत आता जून २०२६ पर्यंत ढकलण्यात आली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राच्या भंडारा जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीवरील बहुप्रतिक्षित इंदिरा सागर (गोसीखुर्द) राष्ट्रीय सिंचन प्रकल्पाला जून २०२६ ची आणखी एक सुधारित पूर्णत्वाची अंतिम मुदत मिळाली आहे.
- १९८४ मध्ये मूळची संकल्पना मांडलेला हा प्रकल्प, जमीन संपादनातील आव्हाने, पुनर्वसनाचे प्रश्न आणि नोकरशाहीच्या लालफितीच्या कारभारामुळे प्रचंड खर्च वाढल्याने आणि प्रदीर्घ विलंबाने ग्रस्त आहे.
- गोसेखुर्द हा एक प्रमुख बहुउद्देशीय प्रकल्प असून, शेतीच्या संकटासाठी कुप्रसिद्ध असलेल्या विदर्भ प्रदेशातील (विशेषतः भंडारा, नागपूर आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांमधील) लाखो हेक्टर क्षेत्राला सिंचन सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी याची रचना करण्यात आली आहे.
- याला केंद्रीय आर्थिक मदतीसाठी केंद्रीय त्वरित सिंचन लाभ कार्यक्रमांतर्गत (AIBP) / प्रधानमंत्री कृषी सिंचाई योजनेत (PMKSY) समाविष्ट करण्यात आले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गोसीखुर्द सिंचन प्रकल्प
महाराष्ट्राच्या भंडारा जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीवरील एक प्रमुख बहुउद्देशीय राष्ट्रीय सिंचन प्रकल्प, जो पूर्व विदर्भातील शेतीत क्रांती घडवून आणण्यासाठी डिझाइन केला गेला आहे, मात्र त्याला वर्षानुवर्षे खर्चात झालेली प्रचंड वाढ आणि विलंबाचा सामना करावा लागत आहे.
UPSC context
MPSC भूगोल आणि अर्थशास्त्र (जलसंपत्ती आणि विदर्भ विकास) यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे, ज्यामध्ये पायाभूत सुविधांमधील अडथळे, खर्चात झालेली वाढ आणि प्रादेशिक असमतोल यांवरील ज्ञानाची परीक्षा घेतली जाते.
प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना (PMKSY)
दीर्घकाळ रेंगाळलेले राष्ट्रीय प्रकल्प वेगाने पूर्ण करण्यासाठी, शाश्वत सिंचनाचा विस्तार (हर खेत को पाणी) आणि पाणी वापर कार्यक्षमतेत सुधारणा (थेंब थेंब अधिक पीक) करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली एक प्रमुख केंद्रीय योजना.
UPSC context
MPSC कृषी, राज्यशास्त्र आणि प्रशासन यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे, राज्याच्या सिंचन अनुशेषासाठी केंद्रीय योजनांच्या निधीचा आणि AIBP एकत्रीकरणाचा आढावा घेणारे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
गोसीखुर्द सिंचन प्रकल्प महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीच्या मुख्य पात्रावर बांधण्यात आला आहे.
स्पर्धक अनेकदा असा ग्रह करून घेतात की गोसीखुर्द गोदावरीच्या मुख्य प्रवाहावर आहे कारण वैनगंगा ही गोदावरीची उपनदी आहे, परंतु हे धरण विशेषतः भंडारा जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्राच्या विदर्भ क्षेत्रातील प्रमुख सिंचन प्रकल्प आणि त्यांच्याशी संबंधित नद्या कोणत्या आहेत?
- गोसीखुर्द धरण: गोसेखुर्द प्रकल्प भंडारा जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीवर बांधण्यात आला आहे.
- बाघ प्रकल्प: बाघ प्रकल्प भंडारा आणि गोंदिया जिल्ह्यांच्या सीमेवर वाहणाऱ्या बाघ नदीवर बांधण्यात आला आहे.
- अप्पर वर्धा: अप्पर वर्धा प्रकल्प अमरावती जिल्ह्यातील वर्धा नदीवर स्थित आहे.
- लोअर पैनगंगा: लोअर पैनगंगा प्रकल्पाची योजना यवतमाळ आणि नांदेड जिल्ह्यांच्या दरम्यान पैनगंगा नदीवर आखण्यात आली आहे.
आंतर-विषय नमुने
गोसेखुर्द प्रकल्पातील विलंब आणि विदर्भ प्रादेशिक असमतोल
विदर्भाच्या सिंचन प्रकल्पांमधील दीर्घकाळ रेंगाळलेला विलंब हा थेट प्रादेशिक मागासलेपणाच्या चर्चा, वैधानिक विकास मंडळे (कलम ३७१(२)) आणि ज्ञानदेव पाटील व दांडेकर समित्या यांसारख्या शेतकरी संकटविषयक समित्यांशी जोडलेला आहे.
महाराष्ट्रातील नद्या, त्यांची धरणे आणि जिल्ह्यांची ठिकाणे (उदा. वैनगंगा - भंडारा - गोसीखुर्द) यावर जोडण्या जुळवा (जोड्या लावा) प्रश्न येण्याची अपेक्षा ठेवा.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.
