Current Affairs

Sign in
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानGS3
GS3

महाराष्ट्र राज्य प्रशासनात सार्वभौम कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापर

Source:tribune-india ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

हा उपक्रम नोकरशाहीची कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी सार्वजनिक प्रशासनात AI सारख्या उदयोन्मुख तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्याचा एक महत्त्वपूर्ण वस्तुपाठ ठरतो. तसेच, प्रगत तांत्रिक साधनांचा लाभ घेताना, राष्ट्रीय किंवा राज्य स्तरावरील डेटा देशांतर्गत सीमांमध्ये सुरक्षित राहील हे सुनिश्चित करत, हा उपक्रम 'सार्वभौम AI' (sovereign AI) आणि डेटा स्थानिकीकरणाच्या (data localization) वाढत्या महत्त्वावरही भर देतो.

सारांश

महाराष्ट्र सरकारने भारतीय स्टार्टअप 'सर्वम AI' (Sarvam AI) द्वारे विकसित केलेल्या 'इंडस' (Indus) या सार्वभौम AI वर्कस्पेसच्या राज्यातील विविध सरकारी विभागांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरास मंजुरी दिली आहे. सुमारे २,५०० अधिकारी प्रशासकीय कामकाज वेगवान करण्यासाठी या AI प्लॅटफॉर्मचा वापर करतील, ज्यामध्ये धोरणात्मक दस्तऐवजांचे भाषांतर करणे, पत्रव्यवहाराचे मसुदे तयार करणे आणि स्कॅन केलेले दस्तऐवज शोधण्यायोग्य मजकुरात रूपांतरित करणे यासारख्या कामांचा समावेश आहे. मराठीसह २२ भारतीय भाषांना सहाय्य करण्यास सक्षम असलेले 'इंडस', ई-गव्हर्नन्सच्या कार्यक्षमतेतील एक मोठी झेप दर्शवते. महत्त्वाचे म्हणजे, 'सार्वभौम AI' म्हणून, हा प्लॅटफॉर्म सर्व सरकारी डेटावर केवळ भारतात असलेल्या सुरक्षित पायाभूत सुविधांवरच प्रक्रिया आणि साठवणूक केली जाईल याची खात्री देतो, ज्यामुळे डेटा गोपनीयता आणि स्थानिक नियंत्रणाची हमी मिळते.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्र शासन, बंगळुरूस्थित स्टार्टअप 'सर्वम एआय' (Sarvam AI) द्वारे विकसित केलेले 'इंडस' (Indus) हे सार्वभौम एआय (AI) वर्कस्पेस आपल्या राज्य विभागांमध्ये तैनात करत आहे.
  • सुमारे 2,500 शासकीय अधिकारी टिप्पणी मसुदा तयार करणे, धोरणांचे संशोधन करणे आणि डेटा विश्लेषण यांसारख्या दैनंदिन कामांमध्ये मदतीसाठी AI प्लॅटफॉर्मचा वापर करतील.
  • इंडस मराठीसह 22 भारतीय भाषांना सपोर्ट करते, ज्यामुळे प्रचंड धोरणात्मक दस्तऐवजांचे जलद भाषांतर आणि सारांश करणे शक्य होते.
  • हा प्लॅटफॉर्म पूर्णपणे भारतातील सुरक्षित आणि लेखापरीक्षित पायाभूत सुविधांवर कार्यरत आहे, जो 'सार्वभौम AI' आणि कठोर डेटा स्थानिकीकरणाचे व्यावहारिक उपयोजन प्रतिबिंबित करतो.
  • ई-गव्हर्नन्सच्या उद्दिष्टांना पुढे नेण्यासाठी, व्यापक प्रशासकीय स्तरावर सार्वभौम AI (Sovereign AI) चा वापर करण्याच्या भारतीय राज्यांच्या पहिल्या वचनबद्धतेपैकी एक म्हणून या तैनातीचे वर्णन केले जात आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सार्वभौम एआय

स्वदेशी संगणकीय पायाभूत सुविधा, देशांतर्गत डेटासेट आणि स्थानिक तज्ज्ञतेचा वापर करून कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मॉडेल्सची निर्मिती, उपयोजन आणि नियमन करण्याची एखाद्या राष्ट्राची क्षमता, जी परदेशी मालकीच्या (proprietary) सॉफ्टवेअरपासून तांत्रिक स्वातंत्र्य सुनिश्चित करते.

UPSC context

GS पेपर ३ (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान). डिजिटल सार्वभौमत्व, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि धोरणात्मक तांत्रिक स्वावलंबन यांचे मूल्यांकन करण्यासाठी आवश्यक.

Source
सिंधू

Sarvam AI द्वारे विकसित केलेले एक सार्वभौम AI वर्कस्पेस, जे 22 भारतीय भाषांना समर्थन देते. हे शासकीय प्रशासकांना सखोल संशोधन, मसुदा लेखन, धोरणात्मक दस्तऐवजांचे भाषांतर करणे आणि स्कॅन केलेले अभिलेख शोधण्यायोग्य मजकुरात रूपांतरित करण्यात साहाय्य करते.

UPSC context

GS Paper 2 (ई-गव्हर्नन्स). कार्यक्षमता, भाषा सर्वसमावेशकता आणि स्थानिक नियंत्रण वाढवण्यासाठी सार्वजनिक प्रशासनात AI च्या वापराच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
सर्वम एआय

भारतीय भाषांसाठी अनुकूलित केलेले पायाभूत लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आणि जनरेटिव्ह एआय प्लॅटफॉर्म्स विकसित करणारे एक भारतीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) स्टार्टअप, जे भारताच्या सार्वभौम एआय (AI) मोहिमेत आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रशासनात महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहे.

UPSC context

GS Paper 3 (तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण). IndiaAI मिशन आणि डिजिटल स्वावलंबनामध्ये देशांतर्गत स्टार्टअप्सच्या योगदानाचे मूल्यमापन करण्यासाठी संबंधित.

Source
डेटा स्थानिकीकरण

डिजिटल डेटा देशाच्या सीमांच्या आत भौतिकरित्या स्थित असलेल्या पायाभूत सुविधांवर साठवणे, त्यावर प्रक्रिया करणे आणि त्याचे व्यवस्थापन करण्याची कायदेशीर आणि तांत्रिक आवश्यकता, ज्यामुळे राष्ट्रीय अधिकारक्षेत्र, गोपनीयता आणि परकीय पाळत ठेवण्यापासून संरक्षण सुनिश्चित होते.

UPSC context

GS पेपर २ (शासन) आणि GS पेपर ३. डेटा संरक्षण आराखडे, गोपनीयतेचे कायदे आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांचे सार्वभौमत्व याविषयीच्या आकलनाची चाचणी घेते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

इंडस, महाराष्ट्राने तैनात केलेला एक सार्वभौम AI प्लॅटफॉर्म, संपूर्णपणे राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केंद्राद्वारे (NIC) विकसित करण्यात आला आहे.

Indus हे बंगळुरूस्थित Sarvam AI या खाजगी स्टार्टअपद्वारे विकसित केले गेले आहे, ज्याला IndiaAI Mission अंतर्गत पाठबळ लाभले आहे, NIC किंवा C-DAC सारख्या सरकारी संस्थेद्वारे नाही.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Science & Technology

इंडियाएआय मिशनचे मुख्य स्तंभ कोणते आहेत?

  • इंडिया एआय कॉम्प्युट: स्टार्टअप्स, संशोधक आणि AI नवोपक्रमांना पाठबळ देण्यासाठी देशांतर्गत GPU-आधारित कॉम्प्युटिंग पायाभूत सुविधा (10,000+ GPUs) स्थापित करणे.
  • एआय डेटासेट्स (एआयकोश): स्वदेशी AI मॉडेल्सच्या प्रशिक्षणासाठी उच्च-दर्जाचे, वैविध्यपूर्ण डेटासेट उपलब्ध करून देण्यासाठी एकात्मिक राष्ट्रीय डेटा प्लॅटफॉर्मची निर्मिती करणे.
  • पायाभूत मॉडेल्स: भारतीय भाषा आणि गरजांनुसार तयार केलेली स्वदेशी लार्ज मल्टिमोडल मॉडेल्स (LMMs) आणि क्षेत्र-विशिष्ट पायाभूत मॉडेल्स विकसित करणे.
  • सुरक्षित आणि विश्वासार्ह AI: एआय (AI) तंत्रज्ञानाचे जबाबदार, नैतिक आणि सुरक्षित उपयोजन सुनिश्चित करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे, साधने आणि आराखडे तयार करणे.
Science & Technology

भारतीय तंत्रज्ञान धोरणाच्या संदर्भात 'सॉव्हेरिन एआय' (Sovereign AI) कशा प्रकारे परिभाषित केले जाते?

  • स्वदेशी विकास: केवळ मर्यादित परदेशी APIs वर मूलभूत इंटरफेस तयार करण्याच्या 'रॅपर ट्रॅप'पासून दूर राहून, स्थानिक पातळीवर अगदी सुरुवातीपासून मूलभूत AI मॉडेल्स विकसित करणे.
  • डेटा स्थानिकीकरण: एआय (AI) प्रशिक्षण डेटा, वापरकर्त्यांचे इनपुट आणि संगणकीय प्रक्रिया पूर्णपणे देशांतर्गत, लेखापरीक्षित पायाभूत सुविधांवर संग्रहित आणि कार्यान्वित केली जाईल याची खात्री करणे.
  • धोरणात्मक स्वायत्तता: Reducing reliance on foreign tech monopolies for critical administrative, security, and governance workflows, thereby securing national digital sovereignty.

आंतर-विषय नमुने

  • AI ई-प्रशासन आणि डेटा स्थानिकीकरण

    Deploying AI for state administration shifts the data localization debate from e-commerce to national security, tying closely with the Digital Personal Data Protection (DPDP) Act's sovereignty mandates.

  • भाषा तंत्रज्ञान आणि डिजिटल समावेशन

    Indus चे २२ भाषांचे समर्थन हे MeitY च्या 'भाषिणी' उपक्रमाशी समांतर आहे, जे संपूर्ण भारतात सार्वजनिक सेवा वितरणातील भाषिक अडथळे दूर करण्यासाठी आणि डिजिटल समावेशन सुनिश्चित करण्यासाठीच्या सातत्यपूर्ण धोरणात्मक प्रयत्नांना प्रतिबिंबित करते.

The distinction between Sovereign AI (built locally) and foreign API wrappers is highly likely to feature in 2026 S&T prelims.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2011MPSC_PRELIMSGS1

    Modern technological development is increasingly becoming dependent on

  • 2023MPSC_PRELIMSGS1

    The formulation and success of a plan require the following : a. Planning Commission, Statistical data, Objectives b. Fixation of Targets and Priorities, Mobilisation of Resources c. Incorrupt and Efficient Administration, Proper Development Policy d. Economy in Administration, Education base