Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महाराष्ट्राची दुष्काळी मदत आणि प्रशासकीय कारवाईसाठी अधिसूचना

Source:deccanchronicle ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील नैसर्गिक आपत्ती, आपत्ती व्यवस्थापन चौकट आणि कृषी संकट यांविषयीच्या राज्य-विशिष्ट प्रशासकीय कार्यवाही समजून घेणे MPSC च्या उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सारांश

महाराष्ट्र राज्य सरकार अपुऱ्या पावसामुळे निर्माण झालेले शेतीचे संकट दूर करण्यासाठी प्राथमिक दुष्काळ अधिसूचना जारी करण्याची तयारी करत आहे, ज्यामुळे आवश्यक प्रशासकीय आणि मदतविषयक हस्तक्षेप करणे शक्य होईल.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्रात कृषी क्षेत्रावर परिणाम करणाऱ्या अपुऱ्या पावसामुळे किंवा कोरड्या हवामानाच्या स्थितीमुळे प्राथमिक दुष्काळ अधिसूचना जारी केली जाणार आहे.
  • दुष्काळ जाहीर करण्याच्या प्रक्रियेत पीक उत्पादकता डेटा, जमिनीतील ओलावा आणि पर्जन्यमान तूट यांचा समावेश असलेल्या विशिष्ट राज्य आणि केंद्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन केले जाते.
  • या अधिसूचनेमुळे जिल्ह्यांमधील बाधित शेतकऱ्यांसाठी मदत उपाययोजना, आर्थिक सहाय्य आणि देखरेख सुरू करण्यास मदत होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

महाराष्ट्र शासन

महाराष्ट्रातील धोरणनिर्मिती, शासन, कायदा आणि सुव्यवस्था आणि कृषी संकटकाळात दुष्काळ अधिसूचनेसारख्या मदत उपायांची सुरुवात करण्यासाठी जबाबदार असलेली सर्वोच्च प्रशासकीय आणि कार्यकारी संस्था.

UPSC context

MPSC राज्यशास्त्र आणि प्रशासन (जीएस पेपर २) साठी उपयुक्त, ज्यात राज्याच्या कार्यकारी अधिकार, आपत्ती व्यवस्थापन आणि शेतीच्या विवंचनेच्या काളतील प्रशासकीय यंत्रणेवर लक्ष केंद्रित केले आहे.

Source
NDRF

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत स्थापन झालेली एक विशेष राष्ट्रीय संस्था, जिचे काम नैसर्गिक आणि मानव-निर्मित आपत्तींना प्रतिसाद देणे आणि राज्यांना आर्थिक मदत व मदतकार्याचे समन्वय पुरवणे हे आहे.

UPSC context

MPSC भूगोल आणि आपत्ती व्यवस्थापन (GS पेपर ३) साठी महत्त्वाचे, आपत्ती प्रतिसादासाठी संस्थात्मक चौकट आणि केंद्र-राज्य मदत निधीवरील ज्ञानाची चाचणी घेणे.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

प्राथमिक दुष्काळ अधիսचना अंतिम प्रभाव मूल्यांकना सर्वेक्षण न करताच आपोआप त्वरित NDRF केंद्रीय आपत्ती अनुदानांना चालना देतात.

विद्यार्थी अनेकदा प्राथमिक दुष्काळ अधिसूचनेला तात्काळ केंद्रीय आपत्ती अनुदाना समजतात, तर प्रत्यक्षात सुधारित दुष्काळ मार्गदर्शक तत्त्वांच्या अंतर्गत राज्य पातळीवरील मदतीसाठी ही प्रशासकीय साधने आहेत.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Maharashtra Geography & Disaster Management

भारतात दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी सुधारित दुष्काळ व्यवस्थापन नियमावली अंतर्गत (Manual for Drought Management) मुख्य परिणाम निर्देशक (core impact indicators) कोणते आहेत?

  • पावसाची तूट: पावसातील तफावत (पहिली अनिवार्य अट म्हणून हवामानशास्त्रीय दुष्काळ).
  • पिकांची स्थिती: वनस्पतींच्या आरोग्याचे आणि हरित विसंगतीचे मूल्यमापन करण्यासाठी रिमोट सेन्सिंग निर्देशांक.
  • मातीतील ओलावा: जलसंतुलन मॉडेल किंवा उपग्रह डेटावरून प्राप्त झालेला मृदा आर्द्रता निर्देशांक.
  • पेरणीची टक्केवारी: सामान्य पेरणीच्या तुलनेत प्रमुख खरीप किंवा रब्बी पिकांखालील पेरणी क्षेत्राचे प्रमाण.

आंतर-विषय नमुने

  • दुष्काळ घोषणा + मनरेगा (MGNREGS) अंतर्गत संकटग्रस्त स्थलांतर

    कमी झालेल्या नैऋत्य मान्सूनमुळे मनरेगा (MGNREGS) अंतर्गत ग्रामीण रोजगाराच्या मागणीवर परिणाम झाला असून, विदर्भ आणि मराठवाड्यात कामांची निर्मिती वाढली आहे आणि स्थलांतरात वाढ झाली आहे.

  • दुष्काळ निवारण + कृषी कर्ज पुनर्रचना

    मॅन्युअलने निर्धारित केलेले दुष्काळ निकष रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार जिल्हा सहकारी बँकांद्वारे त्वरित आर्थिक पुनर्रचना आणि कर्ज वसुली स्थगितीचे मार्गदर्शन करतात.

दुष्काळ व्यवस्थापन निकषांच्या (पावसाचे प्रमाण, जमिनीतील ओलावा, पीक स्थिती निर्देशक) मार्गदर्शक तत्त्वांवर आधारित MPSC साठी विधानांवर आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    _______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :