देशरेलेन दुनशरेशेले आणरेकरण दरेशुनी दुनशुनी दीदरेशुनी
Source:universalinstitutions ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
राज्याची विशेष शेतकरी योजना, शेतकरी कल्याण धोरणे आणि मोठ्या प्रमाणातील सार्वजनिक अनुदानांशी संबंधित वित्तीय भार यांचा मागोवा घेणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्र सरकारने शेतकऱ्यांना अवघ्या एका रुपयात पीक विमा उपलब्ध करून देणारी आपली अतिसवलती '१ रुपया पीक विमा योजना' रद्द करण्याचा निर्णय घेतला आहे, ज्यामुळे राज्यातील कृषी जोखिम व्यवस्थापनासंदर्भातील धोरणात्मक चौकट पूर्ववत झाली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र सरकारने १ रुपयांची लोकप्रिय पीक विमा योजना रद्द केली आहे, ज्या योजनेमुळे शेतकऱ्यांना केवळ १ रुपयाच्या नाममात्र शुल्कात आपल्या पिकांचा विमा उतरवता येत होता.
- ही योजना मूळतः शेतकऱ्यांवरील आर्थिक भार हलका करण्यासाठी आणि पीक विम्यात अधिकाधिक सहभागाला प्रोत्साहन देण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती.
- या निर्णयामुळे मोठ्या प्रमाणावर अनुदानित मॉडेल मागे घेण्यात आले असून, PMFBY सारख्या राष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ते पुन्हा मानक प्रीमियम रचना किंवा पर्यायी राज्यस्तरीय संरचनेच्या जवळ आणले गेले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
१ रुपया पीक विमा योजना
महाराष्ट्राने २०२३ मध्ये सुरू केलेली राज्य-अनुदानित कृषी वीमा योजना, ज्या अंतर्गत शेतकऱ्यांना अवघ्या एका रुपयाचा नाममात्र हप्ता भरून पीक वीमा सुरक्षित करण्याची परवानगी होती, जी प्रचंड आर्थिक ताण आणि फसव्या दाव्यांमुळे २०२५ मध्ये बंद करण्यात आली.
UPSC context
MPSC अर्थशास्त्र आणि कृषी (महाराष्ट्र विशिष्ट) यासाठी महत्त्वाचे, ज्यामध्ये कल्याणकारी योजना, राज्याचा वित्तीय भार आणि पद्धतशीर धोरणात्मक शासन यांची परीक्षा घेतली जाते.
प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY)
शेतकऱ्यांना पिकांच्या नुकसानीपासून आर्थिक संरक्षण देणारी एक प्रमुख केंद्रीय पीक विमा योजना, ज्यामध्ये शेतकऱ्यांनी भरावयाचा प्रिमियम दर खरीपासाठी २%, रब्बीसाठी १.५% आणि व्यावसायिक/बागपिकांसाठी ५% मर्यादित ठेवण्यात आला आहे.
UPSC context
MPSC सामान्य अध्ययन पेपर III (कृषी आणि आर्थिक विकास) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे प्रमुख कृषी جوखिम निवारण योजना आणि प्रीमियम मर्यादांची चाचणी घेते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
१ रुपया पीक विमा योजना ही प्रधानमंत्री फसल बीमा योजनेचा एक सक्तीचा केंद्रीय घटक होती.
स्पर्धक अनेकदा Re १ योजनेसारख्या राज्य-विशिष्ट प्रयोगांचा संभ्रम प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (PMFBY) अंतर्गत असलेल्या केंद्रीय आदेशांशी करून घेतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
प्रधान मंत्री फसल बीमा योजना (PMFBY) अंतर्गत महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आणि प्रीमियम दर काय आहेत?
- खरीप हप्ता: खरीप पिकांसाठी विमा संरक्षित रकमेच्या २ टक्के इतके एकसमान शेतकरी प्रीमियम आहे.
- रब्बी प्रीमियम: रब्बी पिकांसाठी विमा उतरवलेल्या रकमेच्या १.५ टक्के इतके एकसमान शेतकरी प्रीमियम आकारले जाते.
- व्यापारी पिके: व्यापारी आणि फलोत्पादन पिकांसाठी ५% इतके एकसमान शेतकरी प्रीमियम आहे.
- अनुदान वाटणी: शिल्लक हप्ता केंद्र आणि राज्य सरकारांमध्ये समान प्रमाणात वाटला जातो.
आंतर-विषय नमुने
पीक विमा विरुद्ध राज्याची वित्तीय तूट
प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (PMFBY) सारख्या मानक केंद्रीय चौकटींकडे सार्वत्रिक राज्य-अनुदानित योजनांमधून झालेला हा बदल, राज्य तिजोऱ्यांवर लोकलुभावक कृषी धोरणांच्या आर्थिक भारावर प्रकाश टाकतो.
शेतकरी संकट आणि कर्ज जोडण्या
मानक प्रिमियम मॉडेलकडे परत जाल्यामुळे महाराष्ट्रातील ग्रामीण पतपुरवठा, सहकारी बँकांची कर्ज परतफेड आणि एकूणच कृषी संकट व्यवस्थापनावर थेट परिणाम होतो.
महाराष्ट्राचे पीक विमा धोरणातील बदल आणि PMFBY ची कार्यपद्धती हा राज्य कल्याणकारी योजनांवरील MPSC च्या विधान-आधारित प्रश्नांसाठी एक प्रमुख लक्ष्‍यबिंदू आहे.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (PMJDY) envisages : (a) Financial inclusion (b) Financial literacy (c) Insurance cover (d) Crop insurance Answer Options :
- 2026MPSC_PRELIMSGS1
Select the correct statements from the following about PM Dhan-Dhaanya Krishi Yojana. (a) The Union Cabinet approved the PM Dhan-Dhaanya Krishi Yojana on 16th July, 2025. (b) The scheme identifies 100 districts based on low productivity, low cropping intensity and less credit disbursement. (c) The scheme will be governed through a four-tier implementation structure.
