महाराष्ट्र मान्सून पर्जन्यमान वितरण व प्रादेशिक तफावत
Source:newsonair ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील कृषी, जलस्रोत व्यवस्थापन आणि आर्थिक नियोजनासाठी मान्सूनच्या पावसाचे अवकाशीय वितरण समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. MPSC Combined Prelims मध्ये नैऋत्य मान्सूनची वैशिष्ट्ये आणि कोकण व पश्चिम महाराष्ट्रातील पर्जन्यछायेचे प्रदेश यांसारख्या विविध क्षेत्रांवर पडणारा त्याचा भिन्न प्रभाव यावर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात.
सारांश
1 जून ते 20 ऑगस्ट दरम्यान, महाराष्ट्रात सरासरी हंगामी पावसाच्या 92% पावसाची नोंद झाली असून, यामुळे मान्सूनची एकूण कामगिरी समाधानकारक राहिली आहे. जुलै महिन्यात अतिरिक्त पावसाची (सरासरीच्या 131.5%) नोंद झाली असली तरी, ऑगस्टमध्ये पावसाची तीव्रता कमी झाली. किनारपट्टीवरील कोकण विभाग सामान्य पावसाच्या 103.5% नोंदवून सर्वाधिक पावसासह आघाडीवर राहिला, तर पुणे विभागात 81.9% पावसाची नोंद झाली. ही तफावत नैऋत्य मान्सूनचे स्थानिक वितरण अधोरेखित करते, ज्यामुळे वाऱ्याकडील बाजूवर (कोकण) मुसळधार प्रतिरोध पाऊस पडतो, तर अधिक अंतर्गत भागांना बऱ्याचदा तुलनेने पावसाच्या तुटीचा सामना करावा लागतो.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रात 1 जून ते 20 ऑगस्ट दरम्यान सरासरी मान्सून पावसाच्या 92% पावसाची नोंद झाली.
- राज्याने जुलैमध्ये मुसळधार पावसाचा (सरासरीच्या 131.5%) अनुभव घेतला, त्यानंतर ऑगस्टमध्ये त्यात घट झाली.
- कोकण विभागात सर्वाधिक पाऊस झाला असून, तेथे दीर्घकालीन सरासरीच्या 103.5% पावसाची नोंद झाली.
- पुणे विभागात सरासरी 685.5 मिमी पावसाच्या तुलनेत 561.4 मिमी पावसाची नोंद झाली, जी 81.9% आहे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
संपूर्ण पुणे विभाग सह्याद्रीच्या प्रतिवात बाजूवर वसलेला असून, येथे एकसमान प्रतिरोध पर्जन्य पडतो.
घाटमाथ्याजवळील पुणे विभागाच्या केवळ पश्चिम कडेलाच मुसळधार पाऊस पडतो; त्याचे पूर्वेकडील जिल्हे (सोलापूर, सांगली) पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात खोलवर येतात आणि कोरड्या कालखंडाचा सामना करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
सह्याद्री पर्वतरांग महाराष्ट्रातील पर्जन्य वितरणावर कसा परिणाम करते?
- पर्वतीय अडथळा: पश्चिम घाट हे बाष्पयुक्त नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांसाठी अडथळा म्हणून कार्य करतात, ज्यामुळे त्यांना वर जाण्यास आणि थंड होण्यास भाग पडते.
- वातसन्मुख विपुलता: पवनभिमुख बाजूकडील किनारपट्टीच्या कोकण पट्ट्यात 2,500 mm ते 6,000 mm पेक्षा जास्त अत्यंत मुसळधार पाऊस पडतो.
- वातविन्मुख पर्जन्यछाया: वारे जसे डोंगरमाथा ओलांडतात, तसे ते खाली उतरतात आणि उबदार होतात, ज्यामुळे पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात कोरडा पर्जन्यछायेचा प्रदेश निर्माण होतो.
महाराष्ट्रातील 'मावळ' प्रदेशाचे हवामानविषयक महत्त्व काय आहे?
- भौगोलिक स्थान: हा सह्याद्रीच्या शिखर रेषेच्या अगदी पूर्वेला असलेला संक्रमणकालीन डोंगराळ पट्टा आहे.
- पर्जन्य प्रवणता: पर्जन्यमान केवळ 30-50 km च्या क्षितिजसमांतर अंतरामध्ये 4,000 mm पेक्षा जास्त वरून झपाट्याने घटून 1,000 mm पेक्षा कमी होते.
आंतर-विषय नमुने
मान्सूनची गतिशीलता + पीक पद्धती
पर्जन्यमानातील प्रादेशिक तफावत पूर्व पुणे/नाशिकमध्ये कोरडवाहू शेती (भरडधान्ये) करण्यास भाग पाडते, तर कोकणात भातशेती शक्य करते, ज्याचा पीक नियोजन आणि राज्याच्या सूक्ष्म-सिंचन अनुदानांवर थेट परिणाम होतो.
अतिवृष्टी + नागरी पायाभूत सुविधा
जुलै महिन्यातील पावसाचे तीव्र उच्चांक आणि त्यानंतर ऑगस्टमध्ये पडणारे पावसाचे कोरडे खंड हे हवामान बदलामुळे उद्भवणाऱ्या टोकाच्या घटनांचे प्रतिबिंब आहेत, जे पुणे आणि मुंबईतील शहरी पर्जन्यजल निचरा प्रणाली आणि धरणांची कसोटी पाहत आहेत.
MPSC वारंवार पश्चिम घाटाची भूरचना (मावळ प्रदेश) आणि सूक्ष्म-हवामान पर्जन्यछायेचे जिल्हे यांच्यातील सहसंबंधावर प्रश्न विचारते.
संबंधित PYQ · 1
संबंधित PYQ · 1
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
