Current Affairs

Sign in
अर्थव्यवस्थाGS3
GS3

मांजरा धरण तरंगता सौर ऊर्जा आणि बॅटरी संचयन प्रकल्प प्रस्ताव

Source:solarquarter ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

हा प्रकल्प महाराष्ट्रातील नाविन्यपूर्ण अक्षय ऊर्जा उपायांच्या (तरंगते सौर + BESS) दिशेने एक महत्त्वपूर्ण बदल दर्शवतो. राज्याचा भूगोल (मांजरा/गोदावरी सारखी धरणे आणि नदीखोरे) आणि आर्थिक पायाभूत सुविधांचा विकास यावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या MPSC पूर्व परीक्षेच्या प्रश्नांसाठी हे अत्यंत सुसंगत आहे.

सारांश

महाराष्ट्र शासनाने बीड जिल्ह्यातील मांजरा धरणावर, बॅटरी एनर्जी स्टोरेज सिस्टम (BESS) सह एकत्रित अशा 115 MW क्षमतेच्या तरंगत्या सौर ऊर्जा प्रकल्पाच्या विकासासाठी स्वारस्य अभिव्यक्ती (EOI) आमंत्रित केली आहे. सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) मॉडेल अंतर्गत DBFOT तत्त्वावर राबविल्या जाणाऱ्या या प्रकल्पाचा उद्देश स्वच्छ ऊर्जा निर्मितीसाठी जलाशयाच्या पृष्ठभागाचा वापर करणे आहे, तसेच गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळाद्वारे (GMIDC) मत्स्यपालनासाठी समांतर वापरास परवानगी देणे हा आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्राच्या जलसंपदा विभागाने बीड जिल्ह्यातील मांजरा धरणावर Battery Energy Storage System (BESS) सह एकत्रित 115 MW तरंगत्या सौर PV प्रकल्पासाठी EOI जारी केला आहे.
  • हा प्रकल्प सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) आराखड्यांतर्गत 'डिझाईन, बिल्ड, फायनान्स, ऑपरेट आणि ट्रान्सफर' (DBFOT) तत्त्वावर राबवण्याचे नियोजित आहे.
  • पूर्व-व्यवहार्यता अभ्यास करणे, तांत्रिक आणि आर्थिक व्यवहार्यतेचे मूल्यांकन करणे आणि इष्टतम BESS क्षमता निश्चित करणे यासाठी विकासक जबाबदार असतील.
  • उत्पादित वीज प्रामुख्याने MSEDCL ला किंवा तृतीय-पक्ष खुल्या प्रवेशाद्वारे विक्रीसाठी उद्देशित आहे.
  • गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळ (GMIDC) या जलसाठ्याचा बहुविध वापर सुनिश्चित करण्यासाठी, मत्स्यव्यवसाय आणि जलकृषीकरिता समांतरपणे जलाशयाचे काही भाग भाडेतत्त्वावर देईल.

महत्त्वाच्या संज्ञा

तरंगते सौर फोटोव्होल्टेइक (FSPV)

Solar panels mounted on floating platforms over water bodies like dams or lakes, eliminating the need for vast land acquisition while utilizing the water's natural cooling effect to boost energy generation efficiency.

UPSC context

GS-3 (ऊर्जा आणि पर्यावरण) चाचण्या. जमीन-तटस्थ स्वच्छ ऊर्जा नवकल्पना आणि मोठ्या प्रमाणावरील भूसंपादन विवादांवरील उपायांवर प्रकाश टाकते.

बॅटरी ऊर्जा साठवणूक प्रणाली (BESS)

एक तंत्रज्ञान प्रणाली जी नूतनीकरणक्षम स्रोतांपासून उत्पादित केलेली विद्युत ऊर्जा नंतरच्या वापरासाठी बॅटऱ्यांमध्ये साठवून ठेवते, सौर किंवा पवन ऊर्जेच्या खंडिततेचे निवारण करते आणि कमाल मागणीच्या काळात ग्रीडची स्थिरता सुनिश्चित करते.

UPSC context

GS-3 (पायाभूत सुविधा/ऊर्जा) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. ग्रिड स्थिरता आणि नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचे विश्वसनीय, डिस्पॅच करण्यायोग्य विजेमध्ये होणारे संक्रमण याविषयीच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

डीबीएफओटी (DBFOT) मॉडेल

'डिझाईन, बिल्ड, फायनान्स, ऑपरेट आणि ट्रान्सफर' (Design, Build, Finance, Operate, and Transfer) हे सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीचे (PPP) असे एक प्रारूप आहे, ज्यामध्ये एखादा खाजगी विकासक प्रकल्पाच्या संपूर्ण जीवनचक्राची जबाबदारी सांभाळतो आणि ती मालमत्ता सरकारकडे परत हस्तांतरित करण्यापूर्वी तिच्या वित्तपुरवठ्याचे व संचालनाचे व्यवस्थापन करतो.

UPSC context

चाचण्या GS-3 (गुंतवणूक मॉडेल्स). मोठ्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी सरकार खाजगी भांडवल आणि कार्यक्षमतेचा कसा वापर करते, हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे.

गोदावरी मराठवाडा पाटबंधारे विकास महामंडळ (GMIDC)

महाराष्ट्राच्या जलसंपदा विभागांतर्गत असलेली एक राज्य सरकारच्या मालकीची संस्था, जिच्याकडे दुष्काळप्रवण मराठवाडा प्रदेशातील सिंचन योजना आणि बहुउद्देशीय धरण प्रकल्पांची अंमलबजावणी, देखभाल आणि व्यवस्थापन करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे.

UPSC context

GS-1 आणि GS-2 (जल संसाधने) साठी प्रासंगिक. दुष्काळप्रवण क्षेत्रांमध्ये जल सुरक्षा हाताळणाऱ्या प्रादेशिक प्रशासकीय संस्थांचे कार्य दर्शवते.

Manjara Dam

महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील मांजरा नदीवरील एक मातीचे धरण, जे प्रादेशिक सिंचनासाठी एक महत्त्वपूर्ण जलाशय म्हणून कार्य करते आणि अलीकडेच तरंगत्या सौर ऊर्जा निर्मितीसाठी त्याचा पुनर्वापर करण्यात आला आहे.

UPSC context

Tests GS-1 (Geography) mapping. Important for understanding Peninsular river systems and modern dual-use infrastructure.

महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण कंपनी मर्यादित (MSEDCL)

भारतातील सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील वीज वितरण कंपनी, जी संपूर्णपणे महाराष्ट्र शासनाच्या मालकीची असून मुंबईचे काही विशिष्ट भाग वगळता संपूर्ण राज्यातील ग्राहकांना वीज पुरवठा करण्यास जबाबदार आहे.

UPSC context

GS-3 (ऊर्जा) आणि GS-2 (शासन) चाचण्या, विशेषतः डिस्कॉम (DISCOM) सुधारणा, स्मार्ट मीटरची अंमलबजावणी आणि ऊर्जा क्षेत्रातील कार्यक्षमता या संदर्भात.

पूर्वपरीक्षा सापळा

मांजरा ही पश्चिम घाटात उगम पावणारी, गोदावरी नदीची डाव्या तीरावरील एक प्रमुख उपनदी आहे.

मांजरा ही गोदावरीची उजव्या तीरावरील उपनदी आहे, डाव्या तीरावरील नाही. शिवाय, तिचा उगम महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील बालाघाट रांगेत होतो, पश्चिम घाटाच्या मुख्य रांगेत नाही.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Geography Indian Rivers

गोदावरी नदी प्रणालीच्या प्रमुख उपनद्या कोणत्या आहेत?

  • उजव्या किनाऱ्यावरील उपनद्या: मांजरा, प्रवरा आणि मानेर नद्यांचा समावेश करा. मांजरा ही उजव्या किनाऱ्यावरील सर्वात महत्त्वाची उपनदी असून, तिचा उगम बालाघाटच्या टेकड्यांमध्ये होतो.
  • डाव्या किनाऱ्यावरील उपनद्या: यामध्ये पूर्णा, प्राणहिता, इंद्रावती आणि शबरी यांचा समावेश होतो. प्राणहिता ही सर्वात मोठी उपनदी आहे, जी वर्धा, पेनगंगा आणि वैनगंगा नद्यांच्या संगमाने तयार झाली आहे.
Economy Infrastructure

सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीमध्ये DBFOT मॉडेल कसे कार्य करते?

  • खाजगी भांडवली जोखीम: खाजगी संस्था संपूर्ण प्रकल्पाची रचना, उभारणी आणि वित्तपुरवठा करते, तसेच प्राथमिक आर्थिक आणि बांधकामाचे धोके स्वतः पत्करते.
  • महसूल आणि हस्तांतरण: मालकी पुन्हा सरकारकडे हस्तांतरित करण्यापूर्वी, विकासक आपली गुंतवणूक वसूल करण्यासाठी (उदा. विजेची विक्री) एका सवलत कालावधीसाठी मालमत्तेचे संचालन करतो.

आंतर-विषय नमुने

  • दुष्काळप्रवण क्षेत्रांमध्ये तरंगती सौर ऊर्जा

    मराठवाड्यासारख्या पाणीटंचाईग्रस्त भागात तरंगत्या सौर ऊर्जेची उभारणी केल्याने दुहेरी फायदा होतो: स्वच्छ ऊर्जेची निर्मिती करणे आणि त्याच वेळी जलाशयांमधील बाष्पीभवन लक्षणीयरीत्या कमी करून हानिकारक शेवाळाच्या वाढीला आळा घालणे.

  • ॲक्वाव्होल्टिक्स आणि संसाधनांचा इष्टतम वापर

    तरंगत्या सौर ऊर्जेसोबत (अ‍ॅक्व्हाव्होल्टाइक्स) मत्स्यपालनाची सांगड घातल्यामुळे जमीन वापराचे संघर्ष सुटतात आणि दुहेरी आर्थिक उत्पन्न मिळते, जे संसाधनांच्या इष्टतम वापराच्या आणि ग्रामीण उत्पन्नात वाढ करण्याच्या भारताच्या व्यापक उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

Prelims 2026 मध्ये 'अॅक्व्हाव्होल्टाइक्स' (Aquavoltaics) चे कार्यक्षमता लाभ आणि पर्यावरणीय फायदे तपासले जाण्याची, किंवा गोदावरीच्या उजव्या तीरावरील उपनद्यांचे धरणांशी नकाशांकन विचारले जाण्याची शक्यता आहे.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2023MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.

  • 2019MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following and choose the correct option. | Column A | Column B | |---|---| | a. 1st Satellite communication centre in Maharashtra. | I. Wardha | | b. District having complete electrification in Maharashtra. | II. Gangapur (Nashik) | | c. 1st earthen dam in Maharashtra. | III. Arvi | | d. 1st hydroelectric project in Maharashtra. | IV. Khopoli (Raigad) | Code: a b c d