Current Affairs

Sign in
भूगोलGS1
GS1

महाराष्ट्र भूकंप मालिका आणि भूकंपीय क्षेत्र सुरक्षितता

Source:the-week ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

ही घटना, ऐतिहासिकदृष्ट्या स्थिर असलेल्या दख्खनच्या पठाराची मान्सून-प्रेरित 'भूकंपीय थव्यां' (जल-भूकंपीयता - hydro-seismicity) समोरील अनपेक्षित असुरक्षितता अधोरेखित करते. भूगोल आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी ही एक व्यावहारिक केस स्टडी ठरते, जी मध्यम-जोखमीच्या (झोन III) भूकंपीय क्षेत्रांमध्येही भूकंपरोधक पायाभूत सुविधांच्या महत्त्वपूर्ण गरजेवर भर देते.

सारांश

महाराष्ट्रात 30 जुलै ते 14 ऑगस्ट 2026 दरम्यान प्रामुख्याने नाशिक आणि पालघर जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित असलेल्या 29 सौम्य धक्क्यांचा समावेश असलेल्या 'भूकंपीय झुंडाचा' (earthquake swarm) अनुभव आला. या उथळ भूकंपांचे मुख्य कारण म्हणजे दख्खनच्या पठारावरील बेसॉल्ट खडकांमध्ये मान्सूनचे पाणी झिरपल्यामुळे भूपृष्ठाखालील दाब वाढतो आणि तो भूपृष्ठ पातळीवर धक्क्यांच्या रूपात मुक्त होतो. या धक्क्यांची खोली उथळ असल्याने, सध्या मुंबईला कोणताही धोका नसल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. मात्र, नाशिक आणि पालघर हे भूकंप प्रवण क्षेत्र III (Seismic Zone III - मध्यम जोखीम) अंतर्गत येत असल्याने, संभाव्य भविष्यातील धोक्यांपासून संरचनात्मक मजबुती सुनिश्चित करण्यासाठी प्रशासन आणि तज्ज्ञ 'इंडियन स्टँडर्ड (IS) 1893 भाग 1' च्या पालनाचा जोरदार आग्रह धरत आहेत.

मुख्य मुद्दे

  • 30 जुलै ते 14 ऑगस्ट 2026 दरम्यान महाराष्ट्रात, प्रामुख्याने नाशिक आणि पालघरमध्ये, 29 सौम्य धक्क्यांची (तीव्रता 2.0 ते 4.3) एक 'भूकंप मालिका' (earthquake swarm) अनुभवण्यात आली.
  • या धक्क्यांची उथळ खोली (5-8km) उनकी व्याप्ती मर्यादित करते, ज्यामुळे मुंबईला लक्षणीय धोका निर्माण होण्याची शक्यता कमी आहे.
  • हे भूकंप हायड्रो-सिस्मिसिटीमुळे (जल-भूकंपीयतेमुळे) घडून येतात: मान्सूनचे पाणी दख्खनच्या पठारावरील बेसाल्ट खडकांच्या भेगांमध्ये झिरपते, ज्यामुळे दाब वाढतो आणि तो कंपनांच्या स्वरूपात बाहेर पडतो.
  • नाशिक आणि पालघर हे भूकंपप्रवण क्षेत्र III (मध्यम जोखीम) अंतर्गत येतात, ज्यामुळे तज्ज्ञांनी IS 1893 Part 1 अंतर्गत भूकंपरोधक बांधकाम मार्गदर्शक तत्त्वांचे काटेकोरपणे पालन करण्याचे आवाहन केले आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भूकंपीय थवा

एखाद्या विशिष्ट स्थानिक क्षेत्रामध्ये, कोणत्याही एका मुख्य आणि प्रबळ भूकंपाच्या धक्क्याशिवाय, अत्यंत कमी कालावधीत आणि भौगोलिकदृष्ट्या जवळजवळ लागोपाठ घडणाऱ्या अनेक सौम्य ते मध्यम तीव्रतेच्या भूकंपांची मालिका.

UPSC context

GS Paper I (भूगोल-भूरूपशास्त्र) आणि GS Paper III (आपत्ती व्यवस्थापन); भूकंपीय धोके आणि आपत्ती सज्जतेचे परीक्षण करते.

Source
भारतीय मानक (IS) 1893 भाग 1

सामान्य संरचना आणि इमारतींच्या भूकंप-रोधक रचनेसाठी (डिझाइनसाठी) निकष आणि तरतुदी निश्चित करणारी, भारतीय मानक ब्यूरो (BIS) द्वारे तयार करण्यात आलेली प्राथमिक संहिता.

UPSC context

GS Paper III (आपत्ती व्यवस्थापन); संरचनात्मक बांधकाम मानके, भूकंपरोधक रचना संहिता आणि नागरी सुरक्षा नियमावली यांच्या ज्ञानाची चाचणी घेते.

Source
भूकंपीय क्षेत्र III

राष्ट्रीय भूकंपीय क्षेत्र नकाशावरील एक वर्गीकरण, जे मध्यम भूकंपाच्या धोक्याची जोखीम दर्शविते आणि ज्यामध्ये पुणे, नाशिक आणि पालघरसह अनेक द्वीपकल्पीय भारतीय प्रदेशांचा समावेश होतो.

UPSC context

GS Paper I (महाराष्ट्राचा भूगोल) आणि GS Paper III; प्रादेशिक भूकंपीय सुभेदता आणि सुरक्षितता क्षेत्रीकरणाच्या आकलनाची चाचणी घेते.

Source
दख्खनचे पठार

द्वीपकल्पीय भारतातील क्रेटेशियस पूर बेसाल्ट प्रवाहांद्वारे निर्माण झालेले एक विस्तीर्ण ज्वालामुखीजन्य बेसाल्ट पठार, जे सामान्यतः स्थिर मानले जाते परंतु स्थानिक जलाशय-प्रेरित आणि उथळ भूकंपीयतेसाठी प्रवण आहे.

UPSC context

GS Paper I (भारत आणि महाराष्ट्राचा भूगोल); द्वीपकल्पीय भारताची प्राकृतिक वैशिष्ट्ये, भूरूपशास्त्र आणि संरचनात्मक भूविज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
जल-भूकंपीयता

अशी एक घटना ज्यामध्ये पावसाचे पाणी भूगर्भातील भेगांमध्ये झिरपते, ज्यामुळे खडकांच्या पोकळीतील रंध्रीय द्रवाचा दाब वाढतो आणि परिणामी उथळ, स्थानिक भूकंपाचे धक्के किंवा भूकंप मालिका (swarms) सुरू होतात.

UPSC context

GS पेपर I (भूरूपशास्त्र/प्राकृतिक भूगोल); स्थानिक भूकवचातील भूकंपीय क्रियाशीलतेवर प्रभाव टाकणाऱ्या बहिर्जात जलीय प्रेरकांच्या आकलनाचे परीक्षण करते.

Source
आयआयटी बॉम्बे

मुंबईतील एक अग्रगण्य भारतीय अभियांत्रिकी आणि संशोधन संस्था, ज्यांचे तज्ज्ञ प्रादेशिक भूकंपीय धोक्यांचा सक्रियपणे अभ्यास करतात, संरचनात्मक अभियांत्रिकीवर सल्ला देतात आणि आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणांना सहाय्य करतात.

UPSC context

GS पेपर III (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान/आपत्ती व्यवस्थापन); सुरक्षा संशोधन, भूकंपीय देखरेख आणि प्रादेशिक जोखीम मूल्यांकनातील संस्थात्मक भूमिकेचे परीक्षण करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

भूकंपीय झुंडीचे वैशिष्ट्य म्हणजे उच्च तीव्रतेचा मुख्य धक्का आणि त्यानंतर येणारी कमी तीव्रतेच्या उत्तरकंपांची मालिका होय.

मानक मुख्य धक्का-उत्तरधक्का (mainshock-aftershock) शृंखलेच्या विपरीत, 'स्वार्म्स' (Swarms) म्हणजे कोणत्याही एका, स्पष्ट आणि उच्च तीव्रतेच्या मुख्य धक्क्याशिवाय, अनेक दिवस किंवा आठवड्यांच्या कालावधीत जाणवणाऱ्या अनेक कमी तीव्रतेच्या धक्क्यांची मालिका असते.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Geography of Maharashtra & India

भारताचे भूकंपीय क्षेत्रांमध्ये वर्गीकरण कसे केले जाते, आणि यामध्ये महाराष्ट्राचे स्थान काय आहे?

  • क्षेत्र वर्गीकरण: भारताची चार भूकंपीय क्षेत्रांमध्ये (II ते V) विभागणी करण्यात आली आहे; क्षेत्र I चे क्षेत्र II मध्ये विलीनीकरण करण्यात आले. सध्या भारताचा कोणताही भाग क्षेत्र I मध्ये नाही.
  • महाराष्ट्राचे क्षेत्रीकरण: मुंबई, नाशिक आणि पालघर हे झोन III (मध्यम धोका) मध्ये येतात, तर सातारा जिल्ह्यातील कोयना-वारणा क्षेत्र झोन IV (उच्च धोका) अंतर्गत वर्गीकृत केले गेले आहे.
  • पठाराची असुरक्षितता: एकेकाळी भूकंपीयदृष्ट्या स्थिर मानले जाणारे दख्खनचे कवच, ऐतिहासिक भ्रंश रेषा आणि मान्सूनोत्तर जलदाब समायोजनामुळे भूपट्ट-अंतर्गत भूकंपांचा सामना करत आहे.
Geomorphology & Physical Geography

हायड्रो-सिस्मिसिटी (जल-भूकंपीयता) म्हणजे काय आणि त्याचा दख्खन ट्रॅपवर कसा परिणाम होतो?

  • रंध्रीय दाब यंत्रणा: झिरपणारे पाणी आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या खडकांच्या भेगांलगत भूगर्भातील द्रवाचा दाब वाढवते, ज्यामुळे घर्षण कमी होते आणि उथळ, स्थानिक भ्रंशांवर सरकण्याची क्रिया सुरू होते.
  • बेसाल्टिक भूजलधारकाची भूमिका: दख्खन ट्रॅपच्या भेगाळलेल्या बेसॉल्ट खडकांमुळे मान्सूनच्या पाण्याचे वेगाने झिरपणे शक्य होते, ज्यामुळे पालघरसारखे जिल्हे हंगामी, पर्जन्य-प्रेरित सूक्ष्म-भूकंपांसाठी हॉटस्पॉट बनतात.

आंतर-विषय नमुने

  • मान्सूनची तीव्रता आणि संरचनात्मक सुरक्षितता

    तीव्र मान्सूनच्या घटनांमुळे भूजल अंतःस्रवण आणि जल-भूकंपीयता वेगवान होत असून, विस्तारत असलेल्या निम-शहरी Zone-III जिल्ह्यांमध्ये इमारत संहिता अनुपालनाचे (IS 1893) पुनर्मूल्यांकन करणे भाग पडत आहे.

  • जल-भूकंपीयता विरुद्ध जलाशय भूकंपीयता

    या दोन्ही घटना महाराष्ट्राच्या बेसाल्टिक शील्डमध्ये पाणी कशा प्रकारे कंपने निर्माण करते हे दर्शवतात, आणि नाशिक-पालघरमधील हंगामी भूकंप मालिकांना कोयना येथील ऐतिहासिक जलाशय-प्रेरित भूकंपीयतेशी जोडतात.

MPSC प्रादेशिक भूकंप संवेदनशीलता आणि कार्यप्रणाली तपासण्यासाठी दख्खनच्या पठाराच्या भूरूपशास्त्राची भारताच्या भूकंपीय क्षेत्रीकरण नकाशासोबत सांगड घालू शकते.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2019MPSC_PRELIMSGS1

    Examine and identify the correct statements of the following : Statement 'A': Deccan Plateau is made up of Basalt Rock. Statement 'B': The origin of Basalt Rock on the Deccan Plateau is due to the deposition of lava erupted from volcano. Answer Options :

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following : | Column I | Column II | |---|---| | (a) Dome-shaped Plateau | (i) Deccan Plateau | | (b) Volcanic Plateau | (ii) Vindhya Plateau | | (c) Step-like Plateau | (iii) Chota Nagpur Plateau | | (d) Piedmont Plateau | (iv) Shillong Plateau | Answer Options : (a) (b) (c) (d)