Current Affairs

Sign in
अर्थव्यवस्थाGS3
GS3

शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित शेती प्रकल्प

Source:theprint ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

कृषी क्षेत्रातील संरचनात्मक अडचणींचे निराकरण करण्यासाठी चौथ्या औद्योगिक क्रांतीच्या तंत्रज्ञानाची (AI, IoT, डिजिटल ट्विन्स, ड्रोन) व्यावहारिक राज्य-स्तरीय अंमलबजावणी हे दर्शवते. शेतकऱ्यांसाठी ई-तंत्रज्ञानाचा वापर, आधुनिक सिंचन पद्धती आणि कृषी उत्पादकता वाढवण्यासाठी धोरणात्मक उपाययोजना यांवरील प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी हे महत्त्वाचे आहे.

सारांश

शेतीचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी AI, ड्रोन, IoT आणि उपग्रह तंत्रज्ञानाचा मेळ घालणारा 'Artificial Intelligence and Digital Twin Learning in Agriculture' नावाचा एक पथदर्शी प्रकल्प सुरू करण्यासाठी महाराष्ट्र शासन सज्ज झाले आहे. बारामती येथील ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्टद्वारे विकसित करण्यात आलेल्या या उपक्रमाचा उद्देश 10,000 शेतकऱ्यांना पिकांची वाढ, जमिनीतील ओलावा आणि कीड नियंत्रण यासंबंधी स्थानिक पातळीवर सल्ला देणे हा आहे. प्राथमिक चाचण्यांमध्ये, AI-आधारित सिंचन व्यवस्थापनाद्वारे उसाच्या उत्पादनात लक्षणीय वाढ आणि 42% पर्यंत पाण्याची बचत आधीच दिसून आली आहे, जे हवामान बदल आणि पाणीटंचाई यांसारख्या गंभीर कृषी अडचणींवर मात करण्यासाठी ई-तंत्रज्ञानाची क्षमता अधोरेखित करते.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्र सरकार AI, उपग्रह तंत्रज्ञान, ड्रोन, IoT सेन्सर्स आणि डेटा अ‍ॅनालिटिक्सचा वापर करून शेतीची उत्पादकता वाढवण्यासाठी १०,००० शेतकऱ्यांना लक्ष्य करणारा एक प्रायोगिक प्रकल्प सुरू करत आहे.
  • हवामान बदल, पाणीटंचाई आणि कीड यांचा सामना करण्यासाठी ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्ट, बारामती द्वारे 'कृषी क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल ट्विन लर्निंग' (Artificial Intelligence and Digital Twin Learning in Agriculture) हा प्रकल्प विकसित करण्यात आला आहे.
  • ऊस शेतीतील सुरुवातीच्या प्रायोगिक निष्कर्षांमध्ये सरासरी उत्पादन प्रति एकर 65.45 टनांवरून वाढून 73.12 टन झाल्याचे दिसून आले.
  • AI-आधारित जलसिंचन व्यवस्थापनामुळे जलसंधारणात 42% सुधारणा झाली, ज्यामुळे संभाव्यतः दररोज प्रति हेक्टर सुमारे 90,000 लीटर पाण्याची बचत होऊ शकते.
  • कीड आणि पिकांवरील रोगांचा वेळीच शोध घेण्यासाठी मशीन लर्निंगच्या जोडीने ड्रोन इमेजिंगचा वापर केला जात असून, यामुळे शेतकऱ्यांना मोबाईलवर अचूक सल्ला देणे शक्य होत आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कृषी क्षेत्रातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल ट्विन लर्निंग

AI, IoT आणि उपग्रह डेटाचा वापर करून शेतजमिनींची आभासी आणि वास्तव-वेळेतील (real-time) प्रतिकृती तयार करणारा एक तांत्रिक दृष्टिकोन, जो स्थान-विशिष्ट शेती आणि सिंचनविषयक सल्ला प्रदान करतो.

UPSC context

GS पेपर I (कृषी) आणि GS पेपर IV (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान); शेतीमधील ई-तंत्रज्ञान, शाश्वत सिंचन आणि अल्पभूधारकांसाठी डिजिटल उपायांची चाचणी घेते.

Source
डिजिटल ट्विन

एखाद्या भौतिक वस्तूचे किंवा प्रणालीचे अचूक प्रतिनिधित्व करण्यासाठी डिझाइन केलेले एक आभासी मॉडेल, जे कार्यक्षमतेचे सिम्युलेशन करण्यासाठी आणि परिणामांचा अंदाज घेण्यासाठी रिअल-टाइम सेन्सर डेटासह अद्ययावत केले जाते.

UPSC context

GS Paper IV (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान); उदयोन्मुख डिजिटल तंत्रज्ञान, सिम्युलेशन साधने आणि आधुनिक डेटा-चालित प्रशासनाचे परीक्षण करते.

Source
ॲग्रीकल्चरल डेव्हलपमेंट ट्रस्ट (ADT)

बारामती येथील एक ट्रस्ट, जी मायक्रोसॉफ्ट आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठासारख्या जागतिक संस्थांच्या सहकार्याने महाराष्ट्रात तळागाळातील कृषी तंत्रज्ञानाचे संशोधन आणि अंमलबजावणी करते.

UPSC context

GS Paper I (महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था) आणि GS Paper IV (S&T); ग्रामीण विस्तारातील प्रादेशिक स्वयंसेवी संस्था (NGOs) आणि संस्थांच्या भूमिकेचे परीक्षण करते.

Source
टायनी एआय

दुर्गम ग्रामीण भागातील पायाभूत सुविधांच्या अभावावर मात करत, कमी क्षमतेच्या उपकरणांवर किंवा कमी बँडविड्थ असलेल्या एसएमएस (SMS) नेटवर्कवर स्थानिक पातळीवर चालण्यासाठी डिझाइन केलेले आटोपशीर आणि कार्यक्षम मशीन लर्निंग मॉडेल्स.

UPSC context

GS पेपर IV (विज्ञान आणि तंत्रज्ञान); डिजिटल दरीवरील तांत्रिक उपाय आणि वंचित ग्रामीण शेतकऱ्यांसाठी आयटी (IT) उपयोजनांचे परीक्षण करते.

Source
महाॲग्री-एआय धोरण

कृषीचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी, पीक उत्पादन सुरक्षित करण्यासाठी आणि ग्रामीण उत्पन्नाला चालना देण्यासाठी AI, ब्लॉकचेन आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांच्या एकात्मिकरणावर लक्ष केंद्रित करणारा महाराष्ट्राचा धोरणात्मक धोरण आराखडा (2025–2029).

UPSC context

GS पेपर I (महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था) आणि GS पेपर IV (S&T धोरण); डिजिटल कृषी आणि शाश्वत शेतीवरील राज्य धोरणांचे परीक्षण करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

डिजिटल ट्विन पायलट प्रकल्प थेट भारतीय कृषी संशोधन परिषदेद्वारे (ICAR) विकसित आणि कार्यान्वित करण्यात आला.

या प्रायोगिक प्रकल्पाची रचना आणि चाचणी बारामती येथील एका प्रादेशिक ट्रस्टद्वारे करण्यात आली होती, ICAR किंवा केंद्रीय कृषी मंत्रालयासारख्या केंद्रीय संशोधन संस्थेद्वारे नाही.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Science and Technology

कृषी तंत्रज्ञानातील 'डिजिटल ट्विन' म्हणजे काय?

  • आभासी प्रतिनिधित्व: IoT सेन्सर्स, ड्रोन आणि उपग्रह डेटाचा वापर करून तयार करण्यात आलेली प्रत्यक्ष शेती प्रणालींची रिअल-टाइम आभासी प्रतिकृती.
  • पूर्वानुमानित प्रारूपीकरण: प्रत्यक्ष क्षेत्रीय हस्तक्षेपापूर्वी किडींचा प्रादुर्भाव, मृदेतील ओलाव्याचा ऱ्हास आणि पीक उत्पादन यांचे सिम्युलेशन करण्यास अनुमती देते.
Agriculture and Geography

महाराष्ट्राच्या कृषी क्षेत्रासाठी जलवापर कार्यक्षमता (WUE) का अत्यंत महत्त्वाची आहे?

  • उसाचा ठसा: महाराष्ट्रात ऊस लागवडीखालील जमिनीच्या ५% पेक्षा कमी क्षेत्र व्यापतो, परंतु राज्यातील ७०% पेक्षा जास्त सिंचन संसाधनांचा वापर करतो.
  • भूजलधारक संवर्धन: मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रासारख्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशांमध्ये अचूक साधने भूजलाचा अतिउपसा कमी करतात.

आंतर-विषय नमुने

  • अचूक कृषी-तंत्रज्ञान + ठिबक सिंचन अनिवार्यता

    डिजिटल-ट्विन पाणी बचतीचे, उसासारख्या जास्त पाणी लागणाऱ्या नगदी पिकांसाठी सूक्ष्म सिंचन अनिवार्य करण्याच्या महाराष्ट्राच्या धोरणाशी एकत्रीकरण करते.

  • विस्तार सेवा + ई-प्रशासन

    Leverages mobile-based AI advisories to modernize the state's Krishi Vigyan Kendra (KVK) delivery systems for climate-resilient farming.

MPSC GS-4/Agri बारामतीच्या 'डिजिटल ट्विन' प्रायोगिक प्रकल्पाची राज्याच्या जलसंधारण उद्दिष्टांशी आणि ड्रोन-वापर धोरणांशी सांगड घालण्याची शक्यता आहे.

संबंधित PYQ · 5

संबंधित PYQ · 5

  • 2011MPSC_PRELIMSGS1

    Modern technological development is increasingly becoming dependent on

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Identify the correct statements regarding the Chief Minister Solar Agricultural Channel Scheme. (a) This Scheme was started in June 2017, when Devendra Fadanvis was Chief Minister. (b) The main purpose of this Scheme is to provide supply of electricity to farmers through the agricultural feeder. (c) The government has decided to pay ₹ 50,000 per acre as rent to the farmers under this Scheme. (d) Solar panels are set up on government land up to ten kilometres from the 33 kV substation.

  • 2006MPSC_PRELIMSGS1

    ______ helps in water conservation and increasing water use efficiency of a crop.

  • 2010MPSC_PRELIMSGS1

    By using sprinkler and drip irrigation systems there is ________ % increase in the crop yield.

  • 2020MPSC_PRELIMSGS1

    What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :