महाराष्ट्र शासनाकडून महिला व बाल कल्याण योजनांमध्ये सुधारणा
Source:hindustantimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील महिला आणि बालकांसाठीच्या प्रमुख राज्याच्या कल्याणकारी योजनांच्या संरचनेत बदल आणि स्ट्रक्चरल धोरणविषयक अद्यतनांचा मागोवा घेणे MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे आहे.
सारांश
महाराष्ट्र सरकारने राज्यभरात थेट लाभ हस्तांतरण (डायरेक्ट बेनिफिट ट्रान्सफर) वाढवण्यासाठी आणि कल्याणकारी योजनांचा विस्तार करण्यासाठी 'लेक लाडकी योजना' आणि बालसंगोपन योजना यांसारख्या प्रमुख कार्यक्रमांसह अनेक महिला आणि बाल कल्याण योजनांची पुनर्रचना आणि फेररचना केली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र सरकारने आर्थिक साहाय्य सुधारण्यासाठी आणि व्याप्ती वाढवण्यासाठी महिला व बाल कल्याण योजनांमध्ये सुधारणा केली आहे.
- या बदलांचे उद्दिष्ट लाभांचे वितरण सुटसुटीत करणे, मुलींच्या शिक्षणासाठी आणि कल्याणासाठीच्या मदतीच्या रकमेत वाढ करणे आणि अधिक असुरक्षित मुलांना समाविष्ट करणे हे आहे.
- हे उपक्रम लिंगभेद कमी करण्याच्या आणि निराधार किंवा अनाथ मुलांचे समर्थन करण्याच्या उद्देशाने असलेल्या राज्यस्तरीय समाजकल्याण प्रशासनाचा एक भाग आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लेक लाडकी योजना
बालिकांचे सबलीकरण करण्यासाठी, मुलींचा जन्मदर सुधारण्यासाठी आणि बालविवाह रोखण्यासाठी जन्मापासून वयाच्या १८ वर्षांपर्यंतच्या पाच टप्प्यांवर १,०१,००० रुपयांची आर्थिक मदत देणारी महाराष्ट्र शासनाची एक प्रमुख कल्याणकारी योजना.
UPSC context
मुलींच्या सक्षमीकरणासाठी आणि थेट लाभ हस्तांतरणासाठी असलेल्या राज्य कल्याणकारी योजनांवरील MPSC गट ब व क आणि राजराज्यसेवा परीक्षेच्या प्रश्नांसाठी महत्त्वाचे.
क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना
महाराष्ट्राची एक पालकत्व आणि आधार योजना जी संस्थागतकरण रोखण्यासाठी अनाथ, निराधार अल्पवयीन आणि कौटुंबिक संकटातील बालकांसाठी दरमहा २,२५० रुपयांचे आर्थिक अनुदान देते.
UPSC context
महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक कल्याण, असुरक्षित घटक, बाल संरक्षण धोरणे आणि राज्याच्या अर्थसंकल्पीय तरतुदींवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या MPSC मुख्य परीक्षेच्या GS पेपरसाठी उपयुक्त.
महिला आणि बालविकास विभाग
महाराष्ट्र शासनाची प्रशासकीय संस्था, जी महिला आणि बालकांच्या विकास, संरक्षण आणि सक्षमीकरणासाठी धोरणे, कायदे आणि कल्याणकारी कार्यक्रम तयार करणे आणि त्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार आहे.
UPSC context
महाराष्ट्र राज्य प्रशासनाची संस्थात्मक चौकट, शासन संरचना आणि सामाजिक क्षेत्रातील योजनांच्या अंमलबजावणीची परीक्षा घेणाऱ्या MPSC च्या प्रश्नांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
माझी कन्या भाग्यश्री ही सध्या लेक लाडकी योजनेसोबतच मुलींच्या आर्थिक सहाय्यासाठीची प्राथमिक सक्रिय योजना आहे.
स्पर्धक अनेकदा 'माझी कन्या भाग्यश्री' आणि 'लेक लाडकी योजने'मध्ये संभ्रमित होतात; पहिली योजना अधिकृतपणे बंद करण्यात आली असून ती दुसऱ्या योजनेत समाविष्ट करण्यात आली आहे.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्राच्या 'लेक लाडकी योजने'अंतर्गत प्रमुख टप्पे आणि आर्थिक साहाय्य रचना काय आहे?
- पात्रता उद्दिष्ट: राज्यातील पिवळ्या आणि केशरी शिधापत्रिकाधारक कुटुंबांसाठी लक्षित.
- लाभाची रचना: जन्मापासून ते १८ वर्षे वयोगटापर्यंतच्या पाच विकासात्मक आणि शैक्षणिक टप्प्यांमध्ये वितरित केली जाणारी ₹१,०१,००० ची एकत्रित आर्थिक मदत प्रदान करते.
- योजनेची उत्क्रांती: संसाधनांचे वाटप सुटसुटीत करण्यासाठी माझी कन्या भाग्यश्री यांसारख्या जुन्या योजना बदलून त्यांचे विलीनीकरण करण्यात आले.
आंतर-विषय नमुने
राज्य थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) पोर्टल आणि कल्याणकारी योजनांचे सुसूत्रीकरण
राज्यस्तरीय कल्याणकारी योजनांचे पुनर्रचना हे आर्थिक पारदर्शकतेसाठीच्या केंद्रीय ई-शासन प्रणालींचे अनुकरण करत, महाडीबीटी (MahaDBT) सारख्या थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) पोर्टल्सशी अधिकाधिक जोडले जात आहेत.
मुलगी बालकांसाठीच्या सशर्त रोख हस्तांतरणाची तुलनात्मक विश्लेषणात्मक अभ्यास
महाराष्ट्रातील मुलींच्या आर्थिक सुरक्षेला लक्षary करणाऱ्या कल्याणकारी योजना, उत्तर आणि पश्चिम भारतातील राज्यांमध्ये (उदा. लाडकी लक्ष्मी) दिसून येणाऱ्या व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय हस्तक्षेपांचे प्रतिबिंब आहेत.
महाराष्ट्र योजनेची पुनर्रचना (लेक लाडकी टप्पे, माझी कन्या भाग्यश्री बंद करणे) हे जोड्या जुळवा किंवा बहु-विधान स्वरूपाच्या MPSC प्रश्नामध्ये विचारले जाऊ शकते.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
Identify the correct statements regarding Bhagwan Birsa Munda Road Linking Scheme. A. This scheme was started by Maharashtra Government. B. This scheme was only launched to connect the tribal villages. C. This scheme was made to connect tribal areas with primary health centres and Ashram schools through main roads. D. This scheme was discontinued by Govt. of Maharashtra in January 2025.
- 2018MPSC_PRELIMSGS1
Government of Maharashtra's Sumatibai Sukalikar Udyogini Mahila Sakshamikaran Yojana is related to
