देशरेलेन दुनशरेशेले आणरेकरण दरेशुनी दुनशुनी दीदरेशुनी
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्र-विशिष्ट पर्यावरण उपक्रम, वन्यजीव व्यवस्थापन आणि पर्यटन विकास धोरणांवर लक्ष ठेवणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्र वन विभागाने वन्यजीव पर्यटनाला चालना देण्यासाठी, निसर्ग शिक्षणात वाढ करण्यासाठी आणि राज्यातील संरचित वन्यजीव व्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी एक समर्पित बिबट्या सफारी सुरू करण्याची योजना जाहीर केली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र वनविभागाने राज्यामध्ये वन्यजीव पर्यटन आणि संरचित निसर्ग शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी बिबट्या सफारी उपक्रम सुरू केला आहे.
- हा उपक्रम मानवी-वन्यजीव संघर्ष क्षेत्रांमधील प्रश्न सोडवत असताना वन्यजीव संवर्धनाचे प्रयत्न आणि शाश्वत पर्यटन विकास यांच्यात समतोल साधण्याचे ध्येय ठेवतो.
- या प्रकल्पाचा उद्देश स्थानिक रोजगार निर्मिती करणे आणि बिबट्याचे वर्तन, अधिवास संरक्षण आणि सुरक्षा उपायांबद्दल पर्यटकांमध्ये जागरूकता वाढवणे हा आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
महाराष्ट्र वन विभाग
महाराष्ट्राच्या वन संपत्तीचे, वन्यजीवांच्या अधिवासांचे आणि जैवविविधतेचे रक्षण, व्यवस्थापन आणि संवर्धन करण्यासाठी तसेच मानव-वन्यजीव संघर्ष रोखणे आणि पर्यावरण-पर्यटनाला चालना देणे यासाठी जबाबदार असलेली नोडल राज्य सरकारी यंत्रणा.
UPSC context
MPSC साठी उपयुक्त (सामान्य अध्ययन पेपर १: महाराष्ट्राचा भूगोल आणि सामान्य अध्ययन पेपर ३: पर्यावरण आणि परिसंस्थे). हे राज्यस्तरीय पर्यावरण प्रशासन आणि वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या ज्ञानाची परीक्षा घेते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
मामदापूर संवर्धन राखीव हे नाशिक जिल्ह्यातील एक अधिसूचित राष्ट्रीय उद्यान आहे.
स्पर्धक अनेकदा असा ग्रह करून घेतात की मामदापूर हे एक व्याघ्र प्रकल्प किंवा राष्ट्रीय उद्यान आहे, पण प्रत्यक्षात ते गवताळ प्रदेश / खुरट्या जंगलाच्या परिसंस्थेसाठी प्रसिद्ध असलेले एक संरक्षण राखीव क्षेत्र आहे.
संबंधित स्थिर संकल्पना
भारतातील राष्ट्रीय उद्यान, वन्यजीव अभयारण्य आणि संवर्धन राखीव क्षेत्र यामध्ये काय फरक आहे?
- राष्ट्रीय उद्यान:: राष्ट्रीय उद्यानांना सर्वोच्च पातळीचे संरक्षण असते; येथे कोणतीही मानवी कृती किंवा चरण्यास मनाई असते.
- वन्यजीव अभयारण्य:: अभयारण्यांमध्ये मुख्य वन्यजीव रक्षकाच्या परवानगीच्या अधीन राहून, आत राहणाऱ्या लोकांना काही हक्क दिले जातात.
- जतन राखीव क्षेत्र:: राज्य सरकारांद्वारे (वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ अंतर्गत) स्थानिक समुदायांच्या सल्ल्याने संवर्धन राखीव क्षेत्रे (Conservation Reserves) स्थापन केली जातात, जी बहुधा बफर झोन म्हणून कार्य करतात.
आंतर-विषय नमुने
मामदापूर राखीव क्षेत्र: लांडगा आणि बिबट्या संवर्धन
मामदापूर राखीव क्षेत्र हे बिबट्या व्यवस्थापन कार्यक्रमांच्या बरोबरीने भारतीय राखाडी लांडग्याच्या यशस्वी स्थलांतर आणि संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
वन्यजीव पर्यटन विरुद्ध मानवाने-वन्यजीव संघर्ष
पर्यावरणपूरक पर्यटन (इको-टुरिझम) आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष निवारण यांचा समतोल राखणे हा MPSC च्या पर्यावरणीय शासनविषयक (एनव्हायर्मेंटल गव्हर्नन्स) प्रश्नांमधील एक महत्त्वाचा विषय आहे.
मामदपूर संवर्धन राखीव क्षेत्राचे स्थान, क्षेत्रफळ (अंदाजे ५४०० हेक्टर) आणि त्यातील प्रमुख प्रजाती (लांडगे, बिबटे) हे MPSC भूगोल/पर्यावरण या विषयांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2026MPSC_PRELIMSGS1
Match the following forest circles with their share in percentage to total forest area of Maharashtra. | (Forest circles of Maharashtra) | (Percentage to total forest area Economic survey of Maharashtra (2024)) | |---|---| | (a) Gadchiroli | (1) 12.5 | | (b) Nagpur | (2) 20.8 | | (c) Dhule | (3) 9.5 | | (d) Thane | (4) 10.4 | Code: (a) (b) (c) (d)
- 2021MPSC_PRELIMSGS1
Match the following : | National Park/Sanctuary | State | |---|---| | (a) Bandipur | (i) Rajasthan | | (b) Keoladeo | (ii) Assam | | (c) Indravati | (iii) Karnataka | | (d) Manas | (iv) Chattisgarh | Code: (a) (b) (c) (d)
