Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महाराष्ट्र दुष्काळ घोषणा निकष आणि चौकट

Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रात दुष्काळ जाहीर करण्यासाठीची चौकट आणि निकष समजून घेणे हे राज्यस्तरीय प्रशासन, आपत्कालीन मदत व्यवस्थापन आणि कृषी धोरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, ज्यामुळे MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा विषय बनतो.

सारांश

आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यानुसार अनिवार्य केलेल्या वैज्ञानिक निर्देशक, मृदा आद्रता, पिकांची स्थिती आणि पर्जन्यमानातील तफावत यावर भर देत, महाराष्ट्रात दुष्काळ अधिकृतपणे घोषित करण्याचे सर्वसमावेशक निकष आणि प्रक्रिया हा लेख स्पष्ट करतो.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्रात दुष्काळ घोषित करणे ही अद्यतन दुष्काळ व्यवस्थापन मार्गदर्शिकेवर (Manual for Drought Management) आधारित असून, यात पर्जन्य तूट, जमिनीतील ओलावा, पिकांची स्थिती आणि जलशास्त्रीय निकष यांसारख्या वैज्ञानिक निर्देशांकांचा वापर केला जातो.
  • मूल्यांकनामध्ये परिणाम निर्देशक (पिकांची स्थिती, जमिनीतील ओलावा) आणि मागासलेले निर्देशक (जलविज्ञानविषयक स्थिती, भूजल पातळी) यांचा समावेश असलेल्या निर्देशक-आधारित दृष्टिकोनाचा समावेश होतो.
  • दुष्काळाचे हवामानविषयक (meteorological), जलविज्ञानविषयक (hydrological) आणि कृषीविषयक (agricultural) अशा प्रकारांत वर्गीकरण केले जाऊ शकते, ज्यापैकी प्रत्येक प्रकार केंद्र आणि राज्य मार्गदर्शक तत्त्वांनी निश्चित केलेल्या विशिष्ट मर्यादा मानकांद्वारे (threshold parameters) नियंत्रित केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

दुष्काळ व्यवस्थापनासाठी नियमावली

शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने जारी केलेले एक केंद्रीय मार्गदर्शक चौकट, जे दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी पर्जन्यमानातील तफावत, जमिनीतील ओलावा आणि पिकांचे आरोग्य यांसह वस्तुनिष्ठ वैज्ञानिक निकष निर्धारित करते.

UPSC context

MPSC पेपर III (आपत्ती व्यवस्थापन/कृषी) आणि जीएस मेन्स: आपत्ती घोषणेसाठी वैधानिक मार्गदर्शक तत्त्वे आणि वस्तुनिष्ठ निकषांच्या ज्ञानाची चाचणी घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.

Source
राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी (SDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ च्या कलम ४८(१)(अ) अंतर्गत तयार केलेला प्राथमिक निधी, ज्याचा वापर राज्य सरकारांकडून दुष्काळ यांसारख्या अधिसूचित आपत्तींच्या बळींना तात्काळ मदत देण्यासाठी केला जातो.

UPSC context

MPSC पेपर III (राज्यशास्त्र/प्रशासन/आपत्ती व्यवस्थापन): केंद्र-राज्य आर्थिक सामायिकरण गुणोत्तर आणि वैधानिक निधी यंत्रणांच्या समजुतीची चाचणी घेतो.

Source
राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधी (NDRF)

आपत्ती राज्यस्तरीय निधीच्या (SDRF) पलीकडची असताना आर्थिक मदत पुरवण्यासाठी आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ च्या कलम ४६ अंतर्गत स्थापन केलेला एक विशेष केंद्रीय निधी.

UPSC context

MPSC पेपर III: तीव्र पर्यावरणीय संकटांच्या काळात केंद्रीय संस्थांची वैधानिक भूमिका आणि आर्थिक मदत आराखड्यांची चाचणी घेतो.

Source
महाराष्ट्र शासन

महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कारभार, वैधानिक धोरणांची अंमलबजावणी आणि प्रभावित जिल्हे व तालुक्यांमध्ये दुष्काळी परिस्थितीची अधिकृत अधिसूचना जारी करण्यासाठी जबाबदार असलेली सर्वोच्च कार्यकारी संस्था.

UPSC context

MPSC राज्य शासन (सामान्य अध्ययन पेपर I/II आणि महाराष्ट्र-विशिष्ट): प्रशासकीय अधिकारक्षेत्र आणि राज्यस्तरीय आपत्ती प्रतिसाद शिष्टाचारांचे मूल्यांकन करते.

Source
भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD)

पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयांतर्गत असलेली एक संस्था जी हवामानविषयक निरीक्षणे, हवामानाचा अंदाज आणि दुष्काळ मूल्यांकनासाठी आवश्यक असलेला पावसाचा महत्त्वाचा डेटा पुरवण्यासाठी जबाबदार आहे.

UPSC context

MPSC पेपर I/III (भूगोल आणि आपत्ती व्यवस्थापन): लवकर चेतावणी देणारी यंत्रणा आणि हवामान डेटा विश्लेषणात वैज्ञानिक संस्थांच्या भूमिकेची चाचणी घेते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

महाराष्ट्रातील दुष्काळ घोषणा पूर्णपणे हवामान खात्यामार्फत (IMD) नोंदवल्या गेलेल्या हंगामी पर्जन्यमानातील तुटीच्या संपूर्ण टक्केवारीवर अवलंबून असते.

स्पर्धक अनेकदा असा गृहीतकावर विश्वास ठेवतात की दुष्काळ घोषणा केवळ पर्जन्य तुटीवर आधारित असते, आणि मातीतील ओलावा व रिमोट सेन्सिंग आधारित पिकांची स्थिती यांसारख्या प्रभाव निर्देशकांकडे दुर्लक्ष करतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Disaster Management Geography

आपत्ती व्यवस्थापनांतर्गत दुष्काळाचे प्राथमिक प्रकार आणि त्याचे मूल्यमापन करण्याचे निकष कोणते आहेत?

  • हवामानशास्त्रीय दुष्काळ: एका विशिष्ट प्रदेशात दिर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत पर्जन्याची झालेली तूट.
  • जलविज्ञानविषयक दुष्काळ: पृष्ठभागावरील जलसाठे, नद्यांचे प्रवाह आणि भूजल पातळीमध्ये झालेली लक्षणीय घट पाणीपुरवठ्यावर परिणाम करत आहे.
  • कृषी दुष्काळ: अपुरी मृदा आर्द्रता आणि पर्जन्यमानामुळे पिकांवर तीव्र ताण निर्माण होऊन शेतीचे नुकसान होत आहे.

आंतर-विषय नमुने

  • आपत्ती निवारण आणि राजकोषीय राजकारण

    दुष्काळ मदत निधी यंत्रणा आपत्ती मदत आराखड्यांना (NDRF/SDRF) राज्यांतर्गत वित्तीय संघराज्य आणि कृषी संकट व्यवस्थापनाशी थेट जोडतात.

MPSC अनेकदा दुष्काळ व्यवस्थापन निर्देशांकांच्या मॅन्युअलवर बहु-विधान प्रश्न विचारते; पिकाची स्थिती विरुद्ध जलवैज्ञानिक निर्देशक यांची अपेक्षा ठेवा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :