Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महाराष्ट्र दुष्काळ घोषणा चौकट आणि निकष

Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील दुष्काळ घोषणा आणि मदतीशी संबंधित आपत्ती व्यवस्थापन प्रोटोकॉल, शेतीविषयक असुरक्षितता आणि राज्यस्तरीय धोरणात्मक यंत्रणा समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.

सारांश

हा लेख सुधारित राष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार महाराष्ट्र आणि संपूर्ण भारतात दुष्काळ घोषित करण्यासाठी वापरली जाणारी चौकट, निर्देशक आणि अधिकृत प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देतो, तसेच मूल्यमापनासाठी वापरले जाणारे पर्जन्यमान, वनस्पती निर्देशांक, मृदा ओलावा आणि जलविज्ञानविषयक डेटा यांसारख्या वैज्ञानिक पॅरामीटर्सवर प्रकाश टाकतो.

मुख्य मुद्दे

  • भारतात आणि महाराष्ट्रात दुष्काळ घोषित करण्याची प्रक्रिया केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने जारी केलेल्या सुधारित 'दुष्काळ व्यवस्थापन मार्गदर्शक तत्त्वांच्या पुस्तके' (Manual for Drought Management) द्वारे नियंत्रित केली जाते.
  • दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी ही चौकट पावसाची तूट, जमिनीतील ओलावा, पिकांची स्थिती आणि जलशास्त्रीय निकष (भूजल आणि धरणातील साठा) यांसारख्या वैज्ञानिक निर्देशांकांचा वापर करते.
  • दुष्काळाचे मध्यम किंवा तीव्र तीव्रतेमध्ये वर्गीकरण केले जाऊ शकते आणि त्याचे खरीप किंवा रबी हंगामावरील प्रभावावरून वर्गीकरण केले जाते.
  • अधिकृत घोषणेमुळे इनपुट अनुदान, पीक कर्जाचे पुनर्गठन, महसूल वसुली पुढे ढकलणे आणि मनरेगासारख्या (MGNREGA) योजनांतर्गत रोजगार निर्मिती यांसारख्या मदत उपायांची अंमलबजावणी शक्य होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

दुष्काळ व्यवस्थापनासाठी पुस्तिका

कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाद्वारे जारी केलेले राष्ट्रीय कार्यान्वयन शिष्टाचार, जे वैज्ञानिक निर्देशक आणि मॅट्रिक्स-आधारित बहु-सूचक फ्रेमवर्कचा वापर करून राज्ये कशी दुष्काळ ओळखतात, मूल्यांकन करतात आणि अधिकृतपणे घोषित करतात हे नियंत्रित करतात.

UPSC context

MPSC पेपर १ (भूगोल - कृषी आणि हवामान) आणि पेपर ३ (आपत्ती व्यवस्थापन) साठी उपयुक्त. संस्थात्मक प्रतिसाद आराखड्यांवरील ज्ञानाची परीक्षा घेते.

Source
राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी (SDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत स्थापन केलेला राज्यस्तरीय निधी, ज्याचा वापर दुष्काळ, पूर आणि चक्रीवादळांसह अधिसूचित आपत्तींच्या पीडितांना तात्काळ मदत पुरवण्यासाठी केला जातो.

UPSC context

MPSC पेपर ३ (आपत्ती व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक वित्त) साठी महत्त्वाचे. संघराज्य आपत्ती वित्तपोषण यंत्रणा आणि राज्याच्या दायित्वांच्या समझोक्याची परीक्षा घेतो.

Source
NDMA

आपत्ती व्यवस्थापनासाठी धोरणे, योजना आणि मार्गदर्शक तत्त्वे ठरवण्यासाठी आणि वेळेवर, प्रभावी प्रतिसाद सुनिश्चित करण्यासाठी गृह मंत्रालयांतर्गत असलेली प्रमुख राष्ट्रीय संस्था.

UPSC context

MPSC पेपर ३ (आपत्ती व्यवस्थापन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे. हे संकट व्यवस्थापनातील संस्थात्मक रचना, कायदेशीर संस्था आणि प्रशासन प्रणालीची चाचणी घेते.

Source
आयएमडी

भारताची राष्ट्रीय हवामानशास्त्र संस्था, जिचे हवामानविषयक निरीक्षणे, हवामानाचा अंदाज वर्तवणे आणि हवामानविषयक दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी पावसाच्या तुटीचा मागोवा घेणे हे काम आहे.

UPSC context

MPSC पेपर १ (भूगोल / हवामानशास्त्र) आणि पेपर ३ साठी आवश्यक. हवामानातील विसंगतीमागील वैज्ञानिक मापदंड आणि पूर्वसूचना प्रणाली यांचे मूल्यमापन करते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

महाराष्ट्रामध्ये आजवर आणेवारी पद्धत हीच दुष्काळ जाहीर करण्याची एकमेव कायदेशीर बंधनकारक पद्धत राहिली आहे.

स्पर्धकांना अनेकदा असे वाटते की अनेवारीसारखे पारंपारिक व्यक्तिनिष्ठ निकष अद्यापही कायदेशीररीत्या बंधनकारक आहेत, आणि महाराष्ट्र सरकारने वस्तुनिष्ठ राष्ट्रीय द्वि-टप्प्यांचे (two-trigger) मॅन्युअल स्वीकारले आहे याकडे त्यांचे दुर्लक्ष होते.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Geography of Maharashtra / Disaster Management

भारतातील सुधारित दुष्काळ व्यवस्थापन नियपुस्तिकेअंतर्गत (Manual for Drought Management) दोन मुख्य कारणे कोणती आहेत?

  • ट्रिगर १ (मुख्य): पावसातील तफावत, स्टॅंडर्डाइज्ड प्रेसिपिटेशन इंडेक्स (SPI) आणि कोरड्या हवामानाच्या कालावधीचा (ड्राय स्पेल ड्युरेशन) सामावेश असलेले सक्तीचे हवामानविषयक निर्देशक.
  • ट्रिगर २ (परिणाम): शेती, रिमोट सेन्सिंग (NDVI/MAI), जमिनीतील ओलावा (सॉइल मॉइश्चर), आणि जलविज्ञानविषयक आकडेवारी (भूजल/जलाशये) यांसह परिणामांचे निर्देशक (इम्पॅक्ट इंडिकेटर्स).

आंतर-विषय नमुने

  • अनेवारी ते शास्त्रीय दुष्काळ निर्देशक

    महाराष्ट्राने व्यक्तिनिष्ठ आणेवारी मूल्यांकनावरून वस्तुनिष्ठ दुष्काळ व्यवस्थापन नियमावलीकडे (मॅन्युअल फॉर ड्रॉट मॅनेजमेंट) संक्रमण केले आहे, ज्यामध्ये राज्याच्या महसूल संहितेच्या अधिकारांचा मेळ केंद्रीय वैज्ञानिक निर्देशकांसोबत साधला गेला आहे.

  • दुष्काळ मदत आणि राजकोषीय संघराज्यवाद

    दुष्काळ जाहीर केल्यामुळे थेट SDRF/NDRF निधी, पीक कर्ज पुनर्रचना आणि मनरेगा (MGNREGA) अंतर्गत रोजगाराची हमी सक्रिय होते, ज्यामुळे आपत्ती व्यवस्थापनाचा ग्रामीण अर्थिकतेशी संबंध जोडला जातो.

राष्ट्रीय दुष्काळ व्यवस्थापन नियमावलीच्या (National Drought Management Manual) ट्रिगर १ विरुद्ध ट्रिगर २ निर्देशकांवर (indicators) आधारित विधानांच्या स्वरूपाचे MPSC चे प्रश्न अपेक्षित ठेवा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :