Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महसूल विभागामार्फत दुष्काळग्रस्त पिकांच्या नुकसानीचे पंचनामे पूर्ण

Source:freepressjournal ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्रातील आपत्ती मूल्यमापन प्रक्रिया, शेतीची असुरक्षितता आणि SDRF/NDRF सारख्या मदत यंत्रणा समजून घेणे हे MPSC च्या उमेदवारांसाठी राज्याची अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण प्रशासनाच्या दृष्टीने अत्यंत आवश्यक आहे.

सारांश

महाराष्ट्र सरकारने ६५.२६ लाख हेक्टर क्षेत्रावरील पीक नुकसान मूल्यांकनाची (पंचनामे) प्रक्रिया पूर्ण केली असून, बाधित शेतकऱ्यांना तातडीने मदत व अनुदानाची भरपाई मिळवून देण्यासाठी ही संपूर्ण मोहीम १२ ऑक्टोबरपर्यंत पूर्ण करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्रात प्रतिकूल हवामान किंवा दुष्काळी परिस्थितीमुळे ६५.२६ लाख हेक्टर क्षेत्रावर पिकांच्या नुकसानीचे मूल्यांकन (पंचनामे) पूर्ण झाले आहे.
  • बाधित शेतकऱ्यांना वेळेवर कृषी मदत भरपाई मिळवून देण्यासाठी सर्व पंचनामे पूर्ण करण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया १२ ऑक्टोबरपर्यंत पूर्ण करण्याचे निश्चित करण्यात आले होते.
  • अशा प्रकारच्या मूल्यांकनांमुळे महाराष्ट्रात राज्य आणि राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधी (SDRF/NDRF) अंतर्गत आर्थिक मदत वाटप करण्यासाठी पाया तयार होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी (SDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत स्थापन केलेला, दुष्काळ, पूर आणि चक्रीवादळांसारख्या अधिसूचित नैसर्गिक आपत्तींच्या बліदांना तात्काळ मदत देण्यासाठी राज्य सरकारांकडे उपलब्ध असलेला प्राथमिक निधी.

UPSC context

MPSC पेपर II आणि III (राज्यव्यवस्था आणि आपत्ती व्यवस्थापन): कृषी संकटकाळात वैधानिक चौकट, निधी वितरणाची पद्धत आणि वापर निकषांची परीक्षा घेतो.

Source
राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधी (NDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत एक केंद्रीय वैधानिक निधी, जो तीव्र नैसर्गिक आपत्ती SDRF च्या क्षमतेपेक्षा जास्त असताना राज्यांना पूरक आर्थिक सहाय्य प्रदान करतो.

UPSC context

MPSC पेपर III (अर्थव्यवस्था / आपत्ती व्यवस्थापन): केंद्र-राज्य वित्तीय समन्वय आणि आपत्ती मदत वितरण यंत्रणेचे मूल्यांकन करते.

Source
महाराष्ट्र राज्य सरकार

राज्याची प्रशासन व्यवस्था, धोरण अंमलबजावणी, आपत्ती प्रतिसाद आणि कृषी मदत वाटप यांच्यासाठी जबाबदार असलेली महाराष्ट्राची कार्यकारी शासन करणारी सत्ता.

UPSC context

MPSC पेपर I आणि II (महाराष्ट्र शासन आणि राज्यव्यवस्था): राज्य प्रशासकीय यंत्रणा, कार्यकारी निर्णय आणि आपत्ती व्यवस्थापनाची चाचणी घेतो.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

एनडीआरएफ अंतर्गत केंद्र सरकारद्वारे समान निधी पुरवून सर्व पिकांखालील जमिनीचे पंचनामे पूर्ण

परीक्षार्थी अनेकदा NDRF (ज्याला पूर्णपणे केंद्र सरकारकडून निधी दिला जातो) आणि SDRF (ज्यामध्ये केंद्र आणि राज्य यांच्यात ७५:२५ किंवा ९०:१० च्या प्रमाणात निधी सामायिक केला जातो) यांच्यामध्ये संभ्रमात पडतात, आणि प्रत्यक्ष मान्सूनच्या अपयशाच्या आधारावर पंचनाम्याचे निकष दरवर्षी बदलतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Polity and Governance - Disaster Management

भारतातील SDRF आणि NDRF ची मुख्य वित्तीय यंत्रणा आणि निधी सामायिकरणाची पद्धत काय आहे?

  • निधीचे प्रमाण: एसडीआरएफ (SDRF) निधी वितरणाचे प्रमाण उत्तर-पूर्व आणि हिमालयीन राज्यांसाठी केंद्र आणि राज्यांच्या दरम्यान ९०:१० असे असून सामान्य राज्यांसाठी ते ७५:२५ असे आहे.
  • एनडीआरएफचे स्वरूप: NDRF ला पूर्णपणे केंद्र सरकारकडून निधी दिला जातो आणि जेव्हा आपत्ती तीव्र स्वरूपाची असते तेव्हा ती SDRF ला पूरक ठरते.
  • कायदेशीर पाया: आपत्ती व्यवस्थापन हे आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत कायदेशीर आहे, जो राष्ट्रीय कार्यकारी समितीची स्थापना करतो.

आंतर-विषय नमुने

  • आपत्ती निवारण आणि राजकोषीय संघराज्यवाद

    दुष्काळ निवारण यंत्रणा आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत आपत्ती व्यवस्थापन निधी (SDRF/NDRF) यांचा वित्तीय संघराज्यवाद आणि सहकारी शासनाशी संबंध जोडतात.

  • शेतकरी संकट आणि ग्रामीण उपजीविका

    शेतकरी संकटामुळे पीक कर्ज पुनर्रचना, ई-पंचायती आणि मनरेगा (MGNREGS) द्वारे ग्रामीण रोजगार निर्मिती यांसारखे बहु-संस्थात्मक हस्तक्षेप सुरू झाले आहेत.

SDRF/NDRF निधीचे प्रमाण, दुष्काळ जाहीर करण्याचे निकष आणि तातडीच्या मदत उपायांचा समावेश असलेल्या विधान-आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2020MPSC_PRELIMSGS1

    What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :