कमकुवत मान्सूनमुळे महाराष्ट्रातील तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर
Source:downtoearth-org ↗

हे का महत्त्वाचे आहे
राज्य पातळीवरील कृषी संकट, मान्सूनचे अपयश आणि दुष्काळ घोषणा हे भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे विषय असून, ते महाराष्ट्रातील कृषी आणि हवामानाशी संबंधित MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षेच्या प्रश्नांसाठी थेट उपयुक्त आहेत.
सारांश
महाराष्ट्र सरकारने राज्यातील अनेक तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर केला आहे, कारण कमकुवत मान्सून हंगामामुळे राज्यभरात पिकांचे वाढते नुकसान झाले असून, यामुळे शेतकऱ्यांसाठी मदत आणि उपाययोजना करणे आवश्यक ठरले आहे.
मुख्य मुद्दे
- कमकुवत मान्सून आणि पिकांचे मोठे नुकसान यामुळे महाराष्ट्राने शेकडो तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर केला आहे.
- तुटीच्या पावसामुळे राज्यभरात खरिपाच्या पिकांचे उत्पादन आणि कृषी स्थैर्यावर गंभीर परिणाम झाला आहे.
- दुष्काळ घोषणेमुळे प्रभावित शेतकऱ्यांसाठी मदत उपाययोजना, कर्ज पुनर्रचना आणि आर्थिक मदत सुरू केली जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दुष्काळ घोषणा
राज्याच्या आपत्ती निवारण आराखड्यांतर्गत जेव्हा प्रदेशांमध्ये तीव्र पाऊस तूट आणि दीर्घ कोरडा काळ अनुभवला जातो, तेव्हा शेतकऱ्यांसाठी १२-सूत्री मदत आणि सवलत पॅकेज सुरू करणारी एक अधिकृत प्रशासकीय वर्गवारी.
UPSC context
MPSC पेपर I (भूगोल) आणि पेपर III (कृषी, आपत्ती व्यवस्थापन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे राज्य प्रशासन आणि कृषी संकट प्रतिसाद यंत्रणांची परीक्षा घेते.
दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता, २०१६
राज्य प्राधिकाऱ्यांकडून पर्जन्यमानाचा डेटा, पिकांच्या आरोग्याचे निर्देशक आणि कोरड्या हवामानाचे स्पेल यांचे वैज्ञानिकदृष्ट्या मूल्यमापन करून दुष्काळग्रस्त तालुक्यांची अधिकृत घोषणा करण्यासाठी वापरली जाणारी प्रशासकीय चौकट आणि प्रोटोकॉल.
UPSC context
MPSC राज्य शासन आणि आपत्ती व्यवस्थापन अभ्यासक्रमासाठी महत्त्वाची, शेतकरी मदतीसाठीच्या संस्थात्मक धोरण मार्गदर्शक तत्त्वांच्या ज्ञानाची परीक्षा घेणारी.
ट्रिगर-१
दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेनुसार प्राथमिक सतर्कता मर्यादा, जेव्हा एखाद्या क्षेत्रात सतत किमान २१ दिवसांच्या कोरड्या कालावधीसह मोठ्या प्रमाणात एकत्रित पावसाची तूट नोंदवली जाते.
UPSC context
MPSC परीक्षांमध्ये आपत्ती व्यवस्थापन निर्देशके आणि कृषी भूगोलावरील तांत्रिक समज तपासली जाते.
तालुका
महाराष्ट्रातील उप-जिल्हा प्रशासकीय घटक, जिथे स्थानिक कृषी संकट, पीक नुकसान मूल्यांकन आणि दुष्काळ निवारण हस्तक्षेपांची अंमलबजावणी जिल्हा प्राधिकरणाद्वारे अधिकृतपणे केली जाते.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्र राजकारण आणि प्रशासन यासाठीचा मुख्य प्रशासकीय शब्द, जो तळागाळातील शासन आणि विकेंद्रित आपत्ती प्रशासनाची परीक्षा घेतो.
१२-सूत्री मदत पॅकेज
दुष्काळग्रस्त म्हणून घोषित केलेल्या तालुक्यांमध्ये राबविण्यात आलेले एक सर्वसमावेशक राज्य कल्याणकारी पॅकेज, ज्यामध्ये जमीन महसूल माफी, कर्ज पुनर्रचना, वीज बिल सवलती आणि रोजगार निर्मिती योजनांचा समावेश आहे.
UPSC context
राज्याच्या सामाजिक सुरक्षा उपायांच्या आणि कृषी साहाय्य आराखड्यांच्या संदर्भात MPSC च्या शासन आणि आर्थिक विकास घटकांमध्ये विचारले जाते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
दुष्काळ जाहीर करणे हे कोणत्याही वैधानिक निकषांशिवाय केवळ राज्य मंत्रिमंडळाच्या विवेकबुद्धीनुसार घेतलेले मनमानी कार्यकारी निर्णय असतात.
स्पर्धकांनी अनेकदा कार्यकारी मदत घोषणा आणि २०१६ च्या नियमावली अंतर्गत असणाऱ्या वैधानिक दुष्काळ घोषणा यांच्यात संभ्रम निर्माण करतात, ज्यामध्ये प्रदीर्घ कोरड्या हवामानाच्या कालावधीसह १२ वैज्ञानिक निकषांची पूर्तता करणे विशेषतः आवश्यक असते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
दुष्काळ व्यवस्थापन पुस्तिका (२०१६) अंतर्गत मुख्य निकष आणि प्रशासकीय ट्रिगर (आव्हाने/घटनेचे टप्पे) कोणते आहेत?
- सुधारित मॅन्युअल: राष्ट्रीय साचा पूर्वीच्या मॅन्युअल्सची जागा घेत असून, यामध्ये SPI, NDVI आणि मृदा ओलावा (soil moisture) यांसारखे वस्तुनिष्ठ निर्देशांक आणले आहेत.
- ट्रीगर यंत्रणा: ट्रिगर-१ हा पर्जन्य तूट, कोरड्या हवामानाचा कालावधी, पेरणी झालेले क्षेत्र आणि NDVI यांसारख्या सक्तीच्या प्रभाव निर्देशकांवर अवलंबून आहे.
- तीव्रतेचे वर्गीकरण: NDRF/SDRF द्वारे केंद्र आणि राज्य वित्तीय मदतीचे योग्य नियोजन करण्यासाठी मध्यम आणि तीव्र दुष्काळात फरक करते.
आंतर-विषय नमुने
दुष्काळ व्यवस्थापन विरुद्ध जमीन महसूल संहिता
२०१६ च्या दुष्काळ संहितेची (Drought Code) ट्रिगर-१ यंत्रणा हवामानशास्त्रविषयक निर्देशांकांना महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेअंतर्गत वैधानिक कर्जमुक्ती आणि जमीन महसूल सवलतींशी थेट जोडते.
पर्जन्यछायेचा भूगोल आणि सिंचन अनुशेष
मराठवाड्यातील वारंवार येणारी आपत्ती पर्जन्यछायेच्या प्रदेशांतील सिंचनातील संरचनात्मक तूट अधोरेखित करते, जी शेतीविषयक संकटांना राज्य पातळीवरील भांडवली खर्चाच्या प्राधान्यक्रमांशी जोडते.
महाराष्ट्रातील दुष्काळ संहिता २०१६ च्या निकषांचा (ट्रिगर-१, कोरडे हवामानाचे स्पेल) आणि वैधानिक मदत उपायांचा समावेश असलेल्या MPSC च्या प्रश्नांची अपेक्षा करा.
संबंधित PYQ · 3
संबंधित PYQ · 3
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :