Current Affairs

Sign in
राज्यव्यवस्था आणि शासनGS2
GS2

पंढरपूर विकास आराखडा आणि भागधारक सल्लामसलत प्रक्रिया

Source:mid-day ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

हे सांस्कृतिक वारसा संवर्धन आणि नागरी पायाभूत सुविधांचे नियोजन यांच्यातील परस्परसंबंध दर्शवते. संवेदनशील आणि मोठ्या संख्येने भाविक भेट देणाऱ्या धार्मिक केंद्रांचा विकास करताना, सहभागात्मक शासन आणि हितधारकांशी सल्लामसलत करण्याचे महत्त्व (HRIDAY आणि PRASAD सारख्या योजनांच्या उद्दिष्टांप्रमाणेच) हे अधोरेखित करते.

सारांश

महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी स्पष्ट केले आहे की, वारकरी, भाविक, स्थानिक रहिवासी आणि व्यापारी यांच्यासह सर्व हितधारकांना विश्वासात घेतल्यानंतरच पंढरपूर या तीर्थक्षेत्राचा सर्वसमावेशक विकास आराखडा अंतिम केला जाईल. सोलापूर येथे आयोजित एका बैठकीत विविध शंकांचे निरसन करताना त्यांनी यावर भर दिला की, शाश्वत शहरी आणि पर्यटन पायाभूत सुविधांच्या विकासाद्वारे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासोबतच, दरवर्षी वाढणाऱ्या भाविकांच्या संख्येसाठी सुविधांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी ५० वर्षांचा दूरगामी दृष्टिकोन ठेवून हा आराखडा तयार करण्यात आला आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी ग्वाही दिली की, वारकरी, स्थानिक आणि व्यापारी यांच्यासह सर्व हितधारकांशी चर्चा केल्यानंतरच पंढरपूर विकास आराखड्याला अंतिम स्वरूप दिले जाईल.
  • भाविकांच्या वाढत्या संख्येसाठी सुविधा सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करून, या मंदिर शहरासाठी 50 वर्षांचा दृष्टिकोन (व्हिजन) तयार करणे हे या विकास आराखड्याचे उद्दिष्ट आहे.
  • या योजनेचे एक प्रमुख उद्दिष्ट सुधारित तीर्थक्षेत्र पर्यटन पायाभूत सुविधांच्या माध्यमातून स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देणे हे आहे.
  • या योजनेसंदर्भात विविध गटांकडून अभिप्राय गोळा करण्यासाठी नुकतीच सोलापूर येथे एक बैठक आयोजित करण्यात आली होती.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वारकरी संप्रदाय

पंढरपूर येथील श्री विठ्ठलाच्या आराधनेवर केंद्रित असलेली महाराष्ट्रातील एक प्रमुख भक्ती परंपरा. वारकरी अभंग गात वार्षिक वारी करतात, जी एका समतावादी आणि खोलवर रुजलेल्या सांस्कृतिक व आध्यात्मिक वारशाचे प्रतिनिधित्व करते.

UPSC context

MPSC GS-1 (महाराष्ट्राचा इतिहास, भक्ती चळवळ) साठी अत्यंत महत्त्वाचे कारण ते राज्याच्या सामाजिक-सांस्कृतिक इतिहासाचा गाभा आहे.

Source
पंढरपूर विकास आराखडा

५० वर्षांच्या दूरदृष्टीने आखलेला महाराष्ट्र सरकारचा हा एक कोट्यवधी रुपयांचा पायाभूत सुविधा उपक्रम आहे. याचे उद्दिष्ट पंढरपूरचा आध्यात्मिक वारसा जपत आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देत, भाविकांसाठीच्या सुविधांचे आधुनिकीकरण करणे हे आहे.

UPSC context

MPSC GS-3 (पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक विकास) आणि GS-1 (महाराष्ट्रातील पर्यटन) साठी वारसा संवर्धनाचे एक मॉडेल म्हणून महत्त्वाचे.

Source
सहभागी शासन

एक नागरी चौकट जी पारदर्शक, उत्तरदायी आणि सर्वसमावेशक विकास सुनिश्चित करण्यासाठी धोरण निर्मिती आणि नगररचना प्रक्रियेत नागरिक आणि स्थानिक हितधारकांना—जसे की रहिवासी, व्यापारी आणि भाविक—सामावून घेते.

UPSC context

स्थानिक शासन, 74 वी घटनादुरुस्ती आणि नागरिक-समावेशक नागरी नियोजनाच्या संदर्भात MPSC GS-2 (राज्यव्यवस्था आणि लोकप्रशासन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

संत तुकारामांची पालखी आळंदी येथून प्रस्थान करते, तर संत ज्ञानेश्वरांची पालखी देहू येथून प्रस्थान करते.

हा एक नेहमीचा अदलाबदलीचा सापळा (classic swap trap) आहे. संत ज्ञानेश्वरांची पालखी आळंदी येथून निघते, तर संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहू येथून निघते.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Cultural Heritage of Maharashtra

वारकरी संप्रदायाचे मूलभूत घटक कोणते आहेत?

  • प्रमुख देवता: पंढरपूरचे भगवान विठोबा (विठ्ठल) यांच्या उपासनेवर केंद्रित आहे, ज्यांना कृष्णाचा अवतार मानले जाते.
  • प्रमुख संत: १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी पाया घातला; पुढे नामदेव, एकनाथ, तुकाराम आणि चोखामेळा यांसारख्या संत-कवींनी तो लोकप्रिय केला.
  • साहित्य आणि सराव: अभंग (भक्तिपर काव्य) आणि ज्ञानेश्वरीमध्ये रुजलेले, समतावाद आणि वार्षिक वारीला प्रोत्साहन देणारे.
Geography of Maharashtra

पंढरपूरच्या परिसरात भीमा नदीचे भौगोलिक महत्त्व काय आहे?

  • नदीचा उगम: ती भीमाशंकर (पुणे) येथे उगम पावते आणि कृष्णा नदीची एक प्रमुख उपनदी आहे.
  • चंद्रभागा: पंढरपूरमध्ये, या तीर्थक्षेत्राजवळ तिच्या अर्धचंद्राकृती, चंद्रकोरीसारख्या वळणामुळे स्थानिक पातळीवर तिला "चंद्रभागा" म्हटले जाते.
  • उजनी धरण: सोलापूरमधील उजनी धरण (भीमा सिंचन प्रकल्प) त्यावर बांधण्यात आले असून, ते या प्रदेशासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा जलस्रोत म्हणून काम करते.

आंतर-विषय नमुने

  • धार्मिक पर्यटन आणि नगररचना

    ₹4,150 कोटींचा भव्य पंढरपूर आराखडा PRASHAD योजनेच्या दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब दर्शवतो, ज्यामध्ये महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाची 50 वर्षांच्या शाश्वत नागरी आर्थिक नियोजनाशी सांगड घालण्यात आली आहे.

  • नगररचनेमध्ये हितधारकांचे एकमत

    वारकरी आणि स्थानिक व्यापाऱ्यांना सहभागी करून घेणे हे मोठ्या पायाभूत सुविधांमधील सहभागात्मक शासनावर भर देते, जो लोकशाही विकेंद्रीकरण आणि नागरिक सहभागाच्या संदर्भात MPSC Mains GS-2 मधील एक वारंवार येणारा विषय आहे.

भक्ती संतांची त्यांच्या पालखी प्रस्थान स्थळांशी (आळंदी/देहू) सांगड घालणारा आणि सोबतच चंद्रभागा नदीच्या भूगोलावर आधारित MPSC चा बहु-विधानात्मक प्रश्न अपेक्षित आहे.

संबंधित PYQ · 1

संबंधित PYQ · 1

  • 2021MPSC_PRELIMSGS1

    Government of India's ministry of Housing and urban affairs is implementing which scheme for urban planning and heritage conservation ?