महाराष्ट्र शहरी पाणीपुरवठा कपात उपाययोजना
Source:Indian Express ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील राज्यस्तरीय संसाधन व्यवस्थापन, हवामान बदलाची असुरक्षितता आणि शहरी पायाभूत सुविधांच्या आव्हानांचे आकलन करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे MPSC च्या भूगोल आणि प्रशासन विभागांमध्ये वारंवार समाविष्ट केले जाते.
सारांश
पावसाची आसन्न स्थिती आणि जलाशयाlard कमी होत चाललेली पाणीपातळी यांच्या पार्श्वभूमीवर, उन्हाळ्याच्या महिन्यांसाठी जलसंपत्ती जतन करण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र सरकार शहरांमध्ये १० टक्के पाणीकपात करण्याबाबत विचार करत आहे, ज्यामुळे कठोर व्यवस्थापन धोरणे राबवण्यासाठी शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर दबाव वाढला आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रातील शहरांमध्ये संभाव्य पाणीकपात होण्याची शक्यता आहे, कारण राज्यात दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होत असल्यामुळे पाणीपुरवठ्यात १० टक्क्यांची कपात करण्याचा विचार केला जात आहे.
- अपुरा पाऊस आणि वाढत्या मागणीमुळे विविध क्षेत्रांमधील प्रमुख जलाशयाlard मधील पाणीसाठा कमी होत आहे, ज्यामुळे राज्य प्रशासनाला संवर्धनाचे उपाययोजना आखण्यास भाग पाडले आहे.
- शहरांमधील स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि महानगरपालिकांना पाण्याचे वितरण कार्यक्षमतेने व्यवस्थापित करण्याचे आणि उन्हाळ्यातील टंचाईचा सामना करण्यासाठी आपत्कालीन आराखडे तयार करण्याचे निर्देश दिले जात आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
महाराष्ट्र सरकार
महाराष्ट्र राज्याचे सर्वोच्च कार्यकारी प्राधिकारी, जे राज्य धोरणे तयार करण्यासाठी, लोकप्रशासन व्यवस्थापनासाठी, आपत्ती व्यवस्थापनासाठी आणि सक्तीच्या दुष्काळ किंवा टंचाईच्या काळात संसाधनांच्या वाटपाबाबत स्थानिक प्राधिकाऱ्यांना निर्देश देण्यासाठी जबाबदार आहेत.
UPSC context
MPSC राज्यशास्त्र आणि प्रशासन: कार्यकारी जबाबदाऱ्या, राज्य मंत्रिमंडळाचे अधिकार आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी संकट व्यवस्थापन आराखड्यांचे ज्ञान तपासते.
नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था
नागरी प्रशासन, स्थानिक पायाभूत सुविधा विकास आणि शहरी पाणीपुरवठा व्यवस्थापनासह आवश्यक सेवा पुरवण्याची जबाबदारी असलेल्या महानगरपालिका आणि नगरपालिकांसारख्या स्वराज्य संस्था.
UPSC context
MPSC राज्यशास्त्र व शासन प्रणाली / नागरी शासन: ७४ वी घटनाुरुस्ती कायदा, स्थानिक स्वराज्य संस्थांची कार्ये आणि संसाधन संकटकाळातील महानगरपालिका प्रशासन यावरील आकलन तपासते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
पुरeshya स्थानिक जलसाठवण असलेल्या शहरांना राज्य-निर्धारित दुष्काळी पाणीकपातीमधून सूट देण्यात आली आहे.
उमेदवारांना सहसा असे वाटते की मुंबईसारख्या शहरी भागांमध्ये, तिथले स्थानिक पुरवठा करणारे तलाव भरलेले असतील तर पाणीकपातीतून सूट मिळते, परंतु प्रादेशिक राखीव पाण्याच्या मर्यादांमुळे राज्याचे निर्देश सर्वसमावेशक आणि एकसारख्या खबरदारीच्या कपातीची अंमलबजावणी करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्रात दुष्काळ किंवा टंचाईच्या काळात पाणी वाटपाचा अग्रीम (प्राधान्य) क्रम काय आहे?
- पिण्याचे पाणी: सर्वोच्च प्राधान्य: सर्व प्रदेशांमध्ये मानवी वापरासाठीच्या पिण्याच्या पाण्याला सर्वाधिक आणि निरपवाद प्राधान्य देण्यात आले आहे.
- चारा: दुसरे प्राधान्य: पिण्याच्या पाण्याच्या गरजांनंतर लगेचच जनावरांचा चारा आणि पशुधनाचे जतन यांचा क्रमांक लागतो.
- शेतीसाठी वापर: तिसरा आणि चौथा: टंचाईच्या काळात पाण्याच्या वाटप पदानुक्रमात रब्बी पिके आणि उसाची शेती खालच्या क्रमांकावर येतात.
महाराष्ट्रातील मुख्य भूपृष्ठ आणि भूजल उपलब्धता मापदंड (पॅरामीटर्स) कोणते आहेत?
- एकूण क्षमता: एकूण उपलब्धता: संपूर्ण राज्यात दरवर्षी अंदाजे १९८ अब्ज घनमीटर (BCM) असण्याचा अंदाज आहे.
- रचना: पृष्ठभागावरील पाणी विरुद्ध भूजल: एकूण पाण्यापैकी पृष्ठभागावरील पाण्याचे प्रमाण १६४ बीसीएम आहे, तर भूजलाचे प्रमाण ३४ बीसीएम आहे.
- विषमता: प्रादेशिक विषमता: गोदावरी, कृष्णा आणि कोकण किनारपट्टीच्या खोऱ्यांसारख्या नदीखोऱ्यांमध्ये तीव्र असंतुलन अस्तित्वात आहे.
आंतर-विषय नमुने
पाण्याची टंचाई विरुद्ध रोख पिकांची सिंचन व्यवस्था
महाराष्ट्राच्या पाणी वाटपाच्या प्राधान्यक्रमात पिण्याच्या पाशाला पहिले स्थान दिले गेले आहे, त्यानंतर जनावरांच्या چار्याला, रब्बी पिकांना आणि उसाच्या शेतीला स्थान आहे, ज्यामुळे दुष्काळाच्या संदर्भातील ज्ञापनांमध्ये कृषी विरुद्ध शहरी संसाधन व्यवस्थापनाची थेट परीक्षा होते.
नागरी प्रशासन आणि आपत्ती व्यवस्थापन
७४ व्या घटनादुरुस्ती कायदा आणि राज्यस्तरीय आपत्ती मार्गदर्शक तत्त्वांतर्गत पालिकेतील पाणीकपात शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या प्रशासकीय क्षमतेची परीक्षा घेते.
MPSC अनेकदा बहु-विधान प्रश्नांमध्ये विशिष्ट राज्य पाणी वाटप प्राधान्य सूची आणि धरण साठ्याची आकडेवारी तपासते. प्राधान्य महत्त्वाचे असते.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
