Current Affairs

Sign in
राज्यव्यवस्था आणि शासनGS2
GS2

महाराष्ट्र कृषी विभागाचे पुनर्रचना आणि पदे मंजुर

Source:freepressjournal ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

MPSC उमेदवारांसाठी, कृषी सारख्या राज्याच्या महत्त्वाच्या विभागांमधील संरचनात्मक सुधारणा समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ही घडामोड राज्याचा डिजिटल गव्हर्नन्स (AgriStack) आणि हवामान-अनुकूल शेतीकडील धोरणात्मक बदल अधोरेखित करते, जे GS3 (कृषी आणि अर्थव्यवस्था) आणि GS2 (शासन) मधील वारंवार येणारे विषय आहेत.

सारांश

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने 17 वर्षांत पहिल्यांदाच राज्याच्या कृषी विभागाच्या मोठ्या पुनर्रचनेला मंजुरी दिली आहे. या पुनर्रचनेत 23,476 नियमित पदांच्या मंजुरीचा समावेश आहे, ज्यापैकी 2,668 ही नव्याने निर्माण केलेली पदे आहेत. विभागाला आधुनिक शेतीच्या गरजा, डिजिटल एकत्रीकरण आणि हवामान अनुकूलतेशी सुसंगत बनवण्यासाठी कृषी यांत्रिकीकरण (Agricultural Mechanisation), AgriStack आणि हवामान-अनुकूल कृषी (Climate-Resilient Agriculture) यांवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या नवीन आणि विशेष संचालनालयांची स्थापना करणे हे या पुनर्रचनेचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. याव्यतिरिक्त, तालुका कृषी अधिकारी आणि विशिष्ट तांत्रिक अधिकाऱ्यांना 'गट-अ' (Group-A) दर्जा देण्यात आला असून यामुळे त्यांची प्रशासकीय क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढणार आहे. या पुनर्रचनेमुळे कृषी सेवांची कार्यक्षमता आणि शेतकऱ्यांपर्यंतची पोहोच वाढण्यासोबतच, राज्य तिजोरीची वार्षिक ₹92.60 कोटींची बचत होण्याचा अंदाज आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने 17 वर्षांनंतर कृषी विभागाच्या सुधारित रचनेला मंजुरी दिली असून, 23,476 नियमित पदे मंजूर केली आहेत.
  • तीन नवीन विशेष संचालनालये स्थापन करण्यात येतील: कृषी यांत्रिकीकरण, ॲग्रीस्टॅक आणि हवामान-अनुकूल कृषी.
  • या पुनर्रचनेचे उद्दिष्ट शेती पद्धतींचे आधुनिकीकरण करणे, कृषी क्षेत्रात डिजिटल तंत्रज्ञानाचा अंतर्भाव करणे आणि हवामान बदलाच्या आव्हानांना सामोरे जाणे हे आहे.
  • तालुका कृषी अधिकारी आणि तांत्रिक अधिकाऱ्यांना S-19 वेतनश्रेणीसह 'गट-अ' दर्जात श्रेणीसुधारित करण्यात आले आहे.
  • या प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे शेतकऱ्यांना दिल्या जाणाऱ्या सेवांमध्ये सुधारणा होण्यासोबतच राज्य शासनाची वार्षिक ₹92.60 कोटींची बचत होण्याची अपेक्षा आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ॲग्रीस्टॅक

भारताची कृषी क्षेत्रासाठीची डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, जी पतपुरवठा, अनुदाने आणि सल्लागार सेवा सुव्यवस्थित करण्यासाठी डिजिटलीकृत जमिनीचे अभिलेख आणि पिकांचा डेटा जोडून विशिष्ट शेतकरी आयडी (Farmer IDs) तयार करते.

UPSC context

GS पेपर ३ (शेतकऱ्यांसाठी ई-तंत्रज्ञान) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे ई-प्रशासन आणि डेटा-आधारित कृषी प्रशासनाच्या ज्ञानाचे परीक्षण करते.

Source
हवामान-अनुकूल शेती

हवामान-प्रेरित धक्के सहन करण्यासाठी आणि त्यातून सावरण्यासाठी, तसेच पिकांची उत्पादकता टिकवून ठेवण्यासाठी ताण-सहनशील बियाणे, अचूक जल व्यवस्थापन आणि शाश्वत पद्धतींचा मेळ घालणारा एकात्मिक शेती दृष्टिकोन.

UPSC context

GS पेपर ३ (कृषी/पर्यावरण) साठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण, अन्न सुरक्षा, हवामान अनुकूलन आणि शाश्वत शेती पद्धतींवर लक्ष केंद्रित करणारे.

Source
कृषी यांत्रिकीकरण

निविष्ठांचा पर्याप्त वापर करणे, मानवी श्रमांवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि एकूण कृषी उत्पादकतेमध्ये लक्षणीय वाढ करणे या उद्देशाने शेतीकामांमध्ये आधुनिक यंत्रसामग्री आणि अभियांत्रिकी तंत्रज्ञानाचा अंतर्भाव करणे.

UPSC context

GS पेपर ३ (कृषी) शी संबंधित, ज्यामध्ये शेतीची कार्यक्षमता, तांत्रिक हस्तक्षेप आणि भारतीय कृषी क्षेत्राच्या आधुनिकीकरणाच्या धोरणांचा समावेश आहे.

Source
कृषी विभाग (महाराष्ट्र)

कृषी प्रशासनासाठी राज्याची नोडल यंत्रणा, जिची अलीकडेच यंत्रीकरण, डिजिटल एकत्रीकरण (AgriStack) आणि हवामान अनुकूलन यांसाठी विशेष संचालनालये स्थापन करून प्रशासकीय क्षमता वाढवण्यासाठी पुनर्रचना करण्यात आली आहे.

UPSC context

GS पेपर २ (राज्य शासन) आणि GS पेपर ३ मधील ठळक मुद्दे, जे आधुनिक शेतीच्या गरजांसाठी संस्थात्मक संरचनात्मक सुधारणा स्पष्ट करतात.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

ॲग्रीस्टॅक ही महाराष्ट्र शासनाने अभिकल्पित आणि कार्यान्वित केलेली एक विशेष राज्यस्तरीय डिजिटल परिसंस्था आहे.

AgriStack हा केंद्र सरकारचा एक आराखडा (कृषी क्षेत्रासाठी डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा) आहे, हा काही राज्याचा शोध नाही. महाराष्ट्र केवळ त्याच्या अंमलबजावणीसाठी एक समर्पित प्रशासकीय संचालनालय स्थापन करत आहे.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Economy - E-technology for Farmers

What constitutes the 'AgriStack' digital ecosystem for agriculture?

  • DPI फाउंडेशन: हे शेतकऱ्यांना एंड-टू-एंड डिजिटल सेवा प्रदान करण्यासाठी डिझाइन केलेले एक फेडरेटेड डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI) आर्किटेक्चर आहे.
  • गाभा नोंदवह्या: हे तीन पायाभूत स्तंभांवर आधारित आहे: शेतकऱ्यांचा डेटाबेस, भौगोलिक संदर्भ असलेले गावांचे नकाशे आणि पीक पेरणीच्या नोंदी.
  • एकीकृत शेतकरी ओळखपत्र: प्रत्येक शेतकऱ्याला एक विशिष्ट डिजिटल आयडी प्रदान करणे, आणि त्याद्वारे भूमी अभिलेख, वित्तीय सेवा व शासकीय अनुदाने अखंडपणे जोडणे हे याचे उद्दिष्ट आहे.
Environment & Agriculture

हवामान-अनुकूल कृषीच्या (CRA) प्रमुख रणनीती कोणत्या आहेत?

  • ताण-सहनशील वाण: हवामानातील तीव्र चढ-उतारांपासून पीक उत्पादन सुरक्षित करण्यासाठी दुष्काळ, पूर आणि उष्णता-प्रतिरोधक पिकांच्या बियाण्यांच्या वाणांना प्रोत्साहन देणे.
  • संसाधनांचे संवर्धन: मृदेतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी, मृदेतील कर्ब सुधारण्यासाठी आणि पाणी वापर कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी शून्य-मशागत, मल्चिंग आणि सूक्ष्म-सिंचनाची अंमलबजावणी करणे.
  • जोखीम शमन: अपरिहार्य हवामानाच्या धक्क्यांपासून शेतकऱ्यांना आर्थिक संरक्षण देण्यासाठी हवामानावर आधारित पीक विमा (PMFBY सारखा) समाविष्ट करणे.

आंतर-विषय नमुने

  • DPI + शेतजमिनीचे तुकडीकरण

    ॲग्रीस्टॅकसारख्या डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांमुळे पत आणि अनुदानांचे अचूक लक्ष्यीकरण करणे शक्य होते, ज्यामुळे शेतजमिनीच्या सततच्या तुकडीकरणामुळे निर्माण होणारे भौतिक आणि आर्थिक अडथळे टाळण्यास राज्यांना मदत होते.

  • हवामान अनुकूलनाचे संस्थात्मकीकरण

    हवामान-अनुकूल कृषीचा तात्पुरत्या योजनांमधून कायमस्वरूपी राज्य संचालनालयांमध्ये दर्जा वाढवणे हे शासन व्यवस्थेतील बदल दर्शवते, जे हवामान बदलाला केवळ एक तात्पुरते संकट मानण्याऐवजी, एक संरचनात्मक आणि दीर्घकालीन कृषी वास्तव म्हणून स्वीकारते.

AgriStack (DPI) आणि समर्पित हवामान-लवचिक आराखड्यांचा अवलंब केल्याने शेती क्षेत्रातील संरचनात्मक अडथळे कसे दूर होतात, यावर 2026 च्या GS3 मध्ये प्रश्नाची अपेक्षा ठेवा.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2020MPSC_PRELIMSGS1

    What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Identify the correct statements regarding the Chief Minister Solar Agricultural Channel Scheme. (a) This Scheme was started in June 2017, when Devendra Fadanvis was Chief Minister. (b) The main purpose of this Scheme is to provide supply of electricity to farmers through the agricultural feeder. (c) The government has decided to pay ₹ 50,000 per acre as rent to the farmers under this Scheme. (d) Solar panels are set up on government land up to ten kilometres from the 33 kV substation.

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Consider the following statements regarding global warming : (a) Anaerobic Methane is emitted with rice cultivation. (b) When nitrogen - based fertilizers are used, nitrous oxide is released into the soil. Which of the above statement/statements is/are correct ?