Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

महाराष्ट्र वन्यजीव संरक्षण सुधारणा कायदा आणि वन व्यवस्थापन

Source:hindustantimes ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

राज्य-विशिष्ट पर्यावरणीय आणि वन्यजीव अधिनियमांमधील कायदेशीर सुधारणा या प्रादेशिक चालू घडामोडी आणि राज्यशास्त्र/पर्यावरण यांच्यातील आंतरसंबंधांच्या अंतर्गत MPSC परीक्षांमध्ये वारंवार विचारल्या जातात.

सारांश

महाराष्ट्र विधानसभा संमत वन्यजीव संरक्षण सुधारणा विधेयक, ज्याचा उद्देश वन्यजीव संवर्धन अधिक बळकट करणे, वन्यजीव गुन्ह्यांवरील कायदेशीर तरतुदी कठोर करणे आणि राज्यस्तरीय वन व्यवस्थापनाला अधिकार प्रदान करणे हा आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्रातील संवर्धन आराखडा बळकट करण्यासाठी महाराष्ट्र विधानसभेने वन्यजीव संरक्षण (सुधारणा) विधेयक मंजूर केले.
  • ही सुधारणा बदलत्या पर्यावरणीय आणि परिसंस्थेच्या आव्हानांशी राज्यस्तरीय कायदेशीर तरतुदी सुसंगत करते.
  • महाराष्ट्रात स्थानिक वन अधिकाऱ्यांना अधिकार संपन्न करण्यावर आणि वन्यजीवांच्या गुन्ह्यांसाठीचे दंड सुटसुटीत करण्यावर याद्वारे भर देण्यात आला आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वन्यजीव संरक्षण सुधारणा विधेयक

मानवी-वन्यजीव संघर्ष अधिक तीव्र होत चालल्याने त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मुख्य वन्यजीव रक्षकाला स्थलांतर, नसबंदी आणि लोकसंख्या व्यवस्थापन यांसारख्या उपाययोजनांना मंजुरी देण्याचे अधिकार देऊन तयार करण्यात आलेला राज्यस्तरीय विधानसभा कायदा.

UPSC context

MPSC मुख्य परीक्षेसाठी (पर्यावरण आणि प्रशासन) महत्त्वाचे: मानव-वन्यजीव संघर्ष निवारणासाठी राज्यस्तरीय कायदेविषयक क्षमता आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या ज्ञानाची परीक्षा घेते.

Source
वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२

१९७२ मध्ये अधिनियमित केलेली एक महत्त्वाची केंद्रीय कायदा, जी वन्य प्राणी, पक्षी आणि वनस्पतींच्या संरक्षणासाठी एक सर्वसमावेशक चौकट प्रदान करते, तसेच राष्ट्रीय उद्याने, अभयारंबे आणि कडक कायदेशीर अनुसूचींची स्थापना करते.

UPSC context

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षांसाठी (पर्यावरण आणि परिसंस्थेसाठी) अत्यंत आवश्यक: वैधानिक तरतुदी, अनुसूची आणि संवर्धन कायदे यांची चाचणी घेते.

Source
राज्य वन्यजीव मंडळ

वन्यजीव धोरणे तयार करण्यासाठी, प्रकल्पांचा आढावा घेण्यासाठी आणि संरक्षित क्षेत्रांवर सल्ला देण्यासाठी, वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 च्या कलम 6 अंतर्गत स्थापन केलेली आणि मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखालील एक वैधानिक संस्था.

UPSC context

MPSC राजकारण आणि प्रशासन यासाठी महत्त्वाचे: राज्यस्तरीय पर्यावरण सल्लागार संस्थांची रचना, संवैधानिक/वैधानिक दर्जा आणि कार्यकारी कार्यांची चाचणी करते.

Source

संबंधित स्थिर संकल्पना

Environment and Ecology Biodiversity Conservation

वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मधील प्रमुख घटनात्मक तरतुदी आणि परिशिष्टे कोणती आहेत?

  • घटनात्मक दर्जा: १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे समवर्ती सूचीमध्ये हस्तांतरित, ज्यामुळे संसदेला आणि राज्य विधिमंडळांना कायदे करण्याचे अधिकार मिळाले.
  • परिशिष्टे: या कायद्यामध्ये ६ अनुसूचींचा समावेश आहे; अनुसूची I आणि II मध्ये सर्वोच्च दंडासह संपूर्ण संरक्षण दिले गेले आहे, तर अनुसूची VI मध्ये विशिष्ट वनस्पतींचा समावेश आहे.
  • वैधानिक मंडळे: या कायद्यांतर्गत नॅशनल बोर्ड फॉर वाईल्डलाईफ (NBW) आणि स्टेट बोर्ड्स फॉर वाईल्डलाईफ (SBW) यांसारख्या वैधानिक संस्था अनिवार्य करण्यात आल्या आहेत.

आंतर-विषय नमुने

  • वन्यजीव कायदे + घटनात्मक संघराज्यीय व्यवस्था

    राज्यातील वन्यजीव सुधारणा भारतीय संविधानाच्या ४२ व्या घटनादुरुस्ती कायदा (१९७६) सोबत जोडल्या गेलेल्या आहेत, ज्याद्वारे 'वने' आणि 'वन्य प्राणी व पक्ष्यांचे संरक्षण' हे विषय राज्य सूचीमधून समवर्ती सूचीमध्ये स्थानांतरित करण्यात आले.

  • राज्य सुधारणा विरुद्ध केंद्रीय संरक्षण कायदे

    वाढीव राज्य शिक्षा या केंद्रीय वन्यजीव संरक्षण कायद्यांतर्गत अनुसूची I मधील प्रजातींच्या संरक्षणाशी थेट संबंधित आहेत, ज्यामुळे प्रत्यायोजित राज्य कायद्याच्या मर्यादांची परीक्षा होत आहे.

वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत केंद्र ॲक्टच्या तरतुदी विरुद्ध राज्याच्या दुरुस्ती अधिकारांची तुलना करणाऱ्या विधान-आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2023MPSC_PRELIMSGS1

    Provisions of the Constitution relating to the administration of Scheduled Areas and Scheduled Tribes in Schedule - V

  • 2021MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following : | National Park/Sanctuary | State | |---|---| | (a) Bandipur | (i) Rajasthan | | (b) Keoladeo | (ii) Assam | | (c) Indravati | (iii) Karnataka | | (d) Manas | (iv) Chattisgarh | Code: (a) (b) (c) (d)

  • 2026MPSC_PRELIMSGS1

    Match the following forest circles with their share in percentage to total forest area of Maharashtra. | (Forest circles of Maharashtra) | (Percentage to total forest area Economic survey of Maharashtra (2024)) | |---|---| | (a) Gadchiroli | (1) 12.5 | | (b) Nagpur | (2) 20.8 | | (c) Dhule | (3) 9.5 | | (d) Thane | (4) 10.4 | Code: (a) (b) (c) (d)