विदर्भ व मराठवाड्याच्या सिंचनासाठी नदीजोड प्रकल्पास शासनाची मंजुरी
Source:timesofindia-indiatimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील प्रमुख पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक, प्रादेशिक असमंतोल आणि भौगोलिक/सिंचन नियोजनाचा मागोवा घेणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाची.
सारांश
विदर्भ आणि मराठवाडा या क्षेत्रांमधील सिंचन पायाभूत सुविधांमध्ये बदल घडवून आणण्यासाठी आणि अनेक वर्षांपासूनचा पाणीटंचाईचा प्रश्न सोडवण्यासाठी महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने ८७,००० कोटी रुपयांच्या महत्त्वाकांक्षी नदीजोड प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्र सरकारने विदर्भ आणि मराठवाड्यातील दुष्काळग्रस्त भागातील सिंचनाला चालना देण्याच्या उद्देशाने सुमारे ८७,००० कोटी रुपयांच्या भव्य नदीजोड प्रकल्पास मंजुरी दिली आहे.
- हा प्रकल्प जल ग्रीड एकात्मिकरणावर आणि पूर्व आणि मध्य महाराष्ट्रातील पाणीटंचाई असलेल्या खोऱ्यांकडे जास्तीचे नदीचे पाणी वळवण्यावर लक्ष केंद्रित करतो.
- महाराष्टразधील शेतीचे संकट दूर करणे, शेतीची उत्पादकता वाढवणे आणि सिंचन क्षमतेतील प्रादेशिक असमतोल दूर करणे हा यामागचा उद्देश आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वैनगंगा-नळगंगा नदीजोड प्रकल्प
विदर्भा आणि मराठवाड्यात सिंचन करण्यासाठी वैनगंगा नदीवरून अतिरिक्त पाणी नळगंगा खोऱ्यात वळवण्यासाठी डिझाइन केलेला, अंदाजे ८७,००० कोटी रुपये खर्चाचा महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाकांक्षी आंतरराज्यीय नदीजोड प्रकल्प.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्राचा भूगोल आणि जलसंपदा व्यवस्थापन. प्रमुख पायाभूत सुविधा प्रकल्प, खोऱ्यांतर्गत पाणी स्थानांतरण आणि प्रादेशिक असमंतोल यांच्या ज्ञानाची चाचणी घेते.
वैनगंगा नदी
गोदावरी नदीची मध्य प्रदेशात उगम पावणारी आणि महाराष्ट्रातून वाहणारी एक प्रमुख उपनदी, जी मेगा नदीजोड प्रकल्पातील जादा पाण्याचे स्रोत खोरे म्हणून काम करते.
UPSC context
MPSC भूगोल पेपर (महाराष्ट्राची जलप्रणाली). नदी खोरे, उपनद्या आणि प्रादेशिक पाणी जाळे यांच्या प्रादेशिक समजुतीची चाचणी घेते.
गोसीखुर्द प्रकल्प
महाराष्ट्रातील भंडारा जिल्ह्यात वैनगंगा नदीवर बांधलेला एक प्रमुख सिंचन प्रकल्प, जो आवर्षणग्रस्त भागांमध्ये अतिरिक्त पाणी उपसण्यासाठी प्राथमिक टेकऑफ पॉईंट म्हणून कार्य करतो.
UPSC context
MPSC अर्थशास्त्र आणि कृषी. पूर्व महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे, सिंचन क्षमता आणि कृषी विकास योजनांवरील जागरूकता तपासते.
विदर्भ प्रदेश
महाराष्ट्राचा एक पूर्व प्रादेशिक विभाग जो ऐतिहासिकदृष्ट्या शेतीचे संकट, सिंचनाचे कमी प्रमाण आणि कृषीविषयक संकटांनी ग्रासला आहे, ज्याला नवीन नदीजोड प्रकल्पाचा मोठा फायदा मिळणार आहे.
UPSC context
MPSC प्रादेशिक विकास आणि महाराष्ट्र अर्थव्यवस्था. प्रादेशिक मागासलेपण, सिंचन अनुशेष आणि विकास समित्या यासंबंधित प्रश्नांसाठी महत्त्वाची.
संबंधित स्थिर संकल्पना
विदर्भ आणि मराठवाड्याची मुख्य भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि नद्यांची खोरी कोणती आहेत?
- विदर्भ जलनिःसारण: विदर्भ प्रामुख्याने गोदावरी नदी खोऱ्याच्या वैनगंगा-पेनगंगा उपखोऱ्यात वसलेला आहे, जो खडबडीत भूप्रदेश आणि समृद्ध खनिज संपत्तीनेयुक्त आहे.
- मराठवाडा खोरे: मराठवाडा हा उपरी गोदावरी खोऱ्यात येतो आणि तीव्र पर्जन्यछायेचे परिणाम आणि वारंवार येणाऱ्या दुष्काळी चक्रांसाठी कुख्यात आहे.
- प्रादेशिक मंडळे: नार्वेकर समितीसारख्या प्रादेशिक असमतोल आयोगांनी सिंचन अनुशेषातील या रचनात्मक असमानतांवर प्रकाश टाकला.
आंतर-विषय नमुने
नद्यांचे जोडाजोडा प्रकल्प + प्रादेशिक असंतुलन + कलम ३७१(२)
वैनगंगा-नळगंगा जोड कालवा गोदावरी खोऱ्यातील अतिरिक्त पाणी तापी खोऱ्यात नेऊन जोडतो, जो प्रमुख आंतरराज्य पाणीवाटप लवाद आणि आंतर-खोरे हस्तांतरण अभियांत्रिकी प्रणालींना छेद देतो.
वैनगंगा-नळगंगा जोड प्रकल्पाचा खर्च, खोरे मार्गक्रमण (गोदावरी ते तापी) आणि लक्ष्यित जिल्हे यांच्या जोड-जुळवणीवर आधारित विधानस्वरूप प्रश्नाची अपेक्षा करा.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2021MPSC_PRELIMSGS1
Match the pairs of Indian rivers and waterfalls on it : | River | Waterfall | |---|---| | (a) Sharawati | (i) Jog | | (b) Narmada | (ii) Kapildhara | | (c) Kaveri | (iii) Shibsamudram | | (d) Ghatprabha | (iv) Gokak | Code: (a) (b) (c) (d)
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
Match the following. | River Confluence | Rivers | |---|---| | a. Prakashe | I. Tapi-Panzara | | b. Mudavad | II. Tapi-Gomati | | c. Mahuli | III. Bhima-Indrayani | | d. Tulapur | IV. Krishna-Venna | Code: a b c d
