महाराष्ट्रात सिंचन प्रकल्प व पूरपाणी वळवण्याच्या योजनांचे नियोजन
Source:timesofindia-indiatimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रच्या आर्थिक भूगोल, प्रादेशिक जलसंसाधन नियोजन, सिंचन क्षमता आणि दुष्काळ व पूर यांसारख्या आपत्तींच्या व्यवस्थापनाच्या धोरणांच्या संदर्भाने MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्र शासनाने मोठे सिंचन प्रकल्प आणि पूरपाणी वळवण्याच्या योजना हाती घेऊन राज्य पूर्णपणे दुष्काळ आणि पूरमुक्त करण्याच्या उद्देशाने धोरणात्मक उपक्रमांची घोषणा केली आहे. या उपक्रमामध्ये इष्टतम जलस्रोतांचे वितरण, जल उपलब्धतेतील प्रादेशिक असमतोलाचे निवारण आणि महाराष्ट्रातील संवेदनशील प्रदेशांमधील पूर व दुष्काळ यांसारख्या अतिरेकी हवामान घटनांचा सामना करण्यावर भर देण्यात आला आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राने नवीन सिंचन प्रकल्प आणि पूरपाणी वळवण्याच्या योजनांच्या माध्यमातून राज्याला दुष्काळ आणि पूरमुक्त करण्यासाठी सर्वसमावेशक नियोजन सुरू केले आहे.
- राज्य शासनाने सिंचनातील क्षेत्रीय असंतुलन दूर करण्यावर, विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भाच्या काही भागांसारख्या दुष्काळग्रस्त क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले असून, त्यासोबतच पूर नियंत्रण उपायांचाही समावेश केला आहे.
- नद्यांच्या खोऱ्यांचे एकत्रीकरण आणि पुराच्या जादा पाण्याचे पुनर्निर्देशन हा राज्याच्या दीर्घकालीन जलसंपदा व्यवस्थापन धोरणाचा एक महत्त्वाचा स्तंभ आहे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
वैनगंगा-नळगंगा प्रकल्प ही पूर्णपणे केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालयाद्वारे राबवली जाणारी केंद्र पुरस्कृत आंतरराज्य नदीजोड योजना आहे.
स्पर्धक अनेकदा राज्यांतर्गत नदीजोड प्रकल्पांची (जसे की वैनगंगा-नळगंगा) राष्ट्रीय आंतरराज्य प्रकल्पांसोबत गल्लत करतात, ज्यांची देखरेख राज्य-स्तरीय सानुकूलनाशिवाय थेट NWDA द्वारे केली जाते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
सिंचनातील असमतोलाशी संबंधित महाराष्ट्रातील प्रमुख भौगोलिक प्रदेश आणि नद्यांच्या खोऱ्या कोणती आहेत?
- कोंकण अतिरिक्त: कोकण विभागात मुसळधार पाऊस आणि अतिरिक्त पाण्याचा प्रवाह होतो, जो लहान, वेगवान नद्यांद्वारे पश्चिमेकडे अरबी समुद्रात वाहून जातो.
- मराठवाडा सावली: मराठवाडा हा पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात मोडत असल्याने तो कायमस्वरूपी दुष्काळग्रस्त आहे आणि गोदावरी खोऱ्यातील उपनद्यांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे.
- विदर्भ खोरे: विदर्भात वैनगंगा, वर्धा आणि पैनगंगा यांसारख्या प्रमुख नद्यांची खोरी असून, ती गोदावरी खोऱ्याचे पाणलोट क्षेत्र तयार करतात आणि यामध्ये सिंचनाची मोठी क्षमता आहे.
आंतर-विषय नमुने
पाणी सुरक्षा + आंतरराष्ट्रीय कृषी-तंत्रज्ञान सहयोग
मराठवाडा वॉटर ग्रीड इस्त्रायली तंत्रज्ञानाचा (मेकोरोत) वापर करते, जे राज्याच्या जलसंसाधन नियोजनाला आंतरराष्ट्रीय कृषी-तंत्रज्ञान भागिदारी आणि वाळवंटीकरण मुकाबला आराखड्यांशी जोडते.
राज्यंतर्गत नदीजोड प्रकल्प + केंद्रीय जल धोरण
राज्यातील नद्यांचे आंतरजोडन (वैनगंगा-नळगंगा) हे राष्ट्रीय नदीजोड प्रकल्पाच्या (NWDA) बरोबरच महाराष्ट्राच्या पर्यावरणीय प्रशासकीय क्षमतेची देखील परीक्षा पाहते.
MPSC अनेकदा विशिष्ट नदीजोड प्रकल्पांची (उदा. वैनगंगा-नळगंगा) आणि लक्ष्यित जिल्ह्यांची परीक्षा घेते. धरण ठिकाणे आणि लाभक्षेत्रे तयार ठेवा.
संबंधित PYQ · 3
संबंधित PYQ · 3
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
Match the following. | River Confluence | Rivers | |---|---| | a. Prakashe | I. Tapi-Panzara | | b. Mudavad | II. Tapi-Gomati | | c. Mahuli | III. Bhima-Indrayani | | d. Tulapur | IV. Krishna-Venna | Code: a b c d
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.
