महाराष्ट्र खरीप पेरणी प्रगती आणि मराठवाडा दुष्काळ स्थिती
Source:socialnews-xyz ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्राच्या प्रादेशिक कृषी पद्धती, मान्सूनची गतिशीलता आणि मराठवाड्यातील दुष्काळ संकटासारख्या सामाजिक-आर्थिक आव्हानांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्रातील खरीप पेरण्यांनी सामान्य क्षेत्राच्या ९५ टक्के टप्पा ओलांडला आहे, परंतु मराठवाड्यातील तीव्र दुष्काळ आणि पावसाची तूट यामुळे या भागातील कृषी उत्पादकता आणि शेतकऱ्यांच्या उदरनिर्वाहा Tron मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रात खरीप पेरणीने लक्ष्यांकाच्या ९५ टक्के क्षेत्र ओलांडले आहे.
- अनियमित पाऊस आणि कोरड्या हवामानाच्या दीर्घ कालावधीमुळे पिकांच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होत असल्याने मराठवाडा भागात दुष्काळाची चिंता दाटून आली आहे.
- महाराष्ट्रातील मान्सूनच्या पावसाचे असमान प्रादेशिक वितरण प्रादेशिक सिंचनातील असुरक्षितता अधोरेखित करते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाडा भागाची प्रमुख भौगोलिक आणि कृषीविषयक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
- भौगोलिक स्थान: पावसाची पर्जन्यछायेची प्रदेश (Rain Shadow Zone), ज्यामुळे तीव्र ओलावा ताण (moisture stress) निर्माण होतो आणि पश्चिम महाराष्ट्र व कोकणाच्या तुलनेत सरासरी पाऊस कमी पडतो.
- नदी खोरे: गोदावरी नदी खोरे, जिथे जायकवाडी धरण यांसारखे प्रमुख सिंचन प्रकल्प स्थानिक शेतीला आधार देतात.
- मुख्य पिके: या प्रदेशातील खरिपाच्या पीक पद्धतीत ज्वारी, कापूस, सोयाबीन आणि कडधान्ये यांचे वर्चस्व आहे.
आंतर-विषय नमुने
मराठवाडा दुष्काळ आणि अनुच्छेद ३७१(२) प्रादेशिक असमतोल
मराठवाड्यातील वारंवार जाणवणारी पाण्याची टंचाई ही कलम ३७१(२) अंतर्गत प्रादेशिक वैधानिक विकास मंडळांद्वारे दूर केल्या जाणाऱ्या सामाजिक-आर्थिक असुरक्षितता अधोरेखित करते.
मान्सूनची अनिश्चितता आणि पीक विमा योजना
खरिपाच्या हंगामातील असमान पाऊस आणि पावसाचे ताण (ड्राय स्पेल) यामुळे संस्थात्मक पतपुरवठा आणि पीएमएफबीवाय (PMFBY) सारख्या पीक विमा यंत्रणांच्या लवचिकतेची परीक्षा पाहावी लागत आहे.
मराठवाड्याच्या पर्जन्यछायेच्या भूगोलाची राज्यस्तरीय खरीप पिकांच्या क्षेत्राच्या वितरणाच्या पद्धतींशी सांगड घालणाऱ्या बहुविध विधानांच्या (मल्टी-स्टेटमेंट) प्रश्नाची अपेक्षा करा.
संबंधित PYQ · 4
संबंधित PYQ · 4
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.
- 2011MPSC_PRELIMSGS1
______ division has the highest total net irrigated area.
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
