ગુજરાતમાં સિંહો માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત વન્યજીવ સર્વેલન્સ સેન્ટર

આ શા માટે મહત્વનું છે

આ વિકાસ ગુજરાતમાં ટેકનોલોજી આધારિત સંરક્ષણ ક્ષેત્રે એક મોટું પગલું દર્શાવે છે, જે એશિયાઈ સિંહ જેવા લુપ્તપ્રાય વન્યજીવો માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને વન્યજીવ વ્યવસ્થાપન વચ્ચેના સમન્વયને ઉજાગર કરે છે, જે રાજ્ય સ્તરની સિવિલ સેવા પરીક્ષાઓ માટે તેને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

સારાંશ

ગુજરાત સરકાર ગીર ઇકોસિસ્ટમમાં એશિયાટિક સિંહો અને અન્ય ક્ષેત્રીય વન્યજીવ વસ્તીના સંરક્ષણ, રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને સંચાલનમાં સુધારો કરવાના હેતુથી એક અદ્યતન AI-સંચાલિત વન્યજીવ સર્વેલન્સ સેન્ટરની સ્થાપના કરી રહી છે.

મુખ્ય મુદ્દા

ગુજરાત સિંહો અને અન્ય વન્યજીવો પર નજર રાખવા માટે AI-સંચાલિત વન્યજીવ સર્વેલન્સ સેન્ટર શરૂ કરી રહ્યું છે.
આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર ગુજરાતના ગીર ક્ષેત્રમાં જ જોવા મળતા લુપ્તપ્રાય એશિયાટિક સિંહો માટે રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ, સુરક્ષા અને નિવાસસ્થાન સંચાલનને વધારવાનો છે.
માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષને ઘટાડવા અને ગેરકાયદેસર શિકાર પર અંકુશ મેળવવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, કમ્પ્યુટર વિઝન અને સ્વચાલિત કેમેરા નેટવર્ક જેવી આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

ગુજરાત વન વિભાગ

ગુજરાતના જંગલો, વન્યજીવ અભયારણ્યો અને જૈવવિવિધતાના રક્ષણ અને સંચાલન માટે જવાબદાર રાજ્ય સરકારી એજન્સી, જેમાં એશિયાટિક સિંહનું સંરક્ષણ પણ સામેલ છે.

UPSC context

GPSC પેપર ૩ (પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા) અને પેપર ૫ (રાજ્ય શાસન) માટે મહત્ત્વપૂર્ણ, વન્યજીવ સંરક્ષણ અને રાજ્ય નીતિઓ માટેના સંસ્થાકીય માળખાનું પરીક્ષણ કરે છે.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

એશિયાટિક સિંહો ગુજરાતના ગીર જંગલ પ્રદેશમાં જ કુદરતી આવાસોમાં જોવા મળે છે.

સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે એશિયાત્મક સિંહો પશ્ચિમ ભારતના અનેક રાજ્યોમાં કે આફ્રિકન અભયારણ્યોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ ગુજરાતની ગીર ઇકોસિસ્ટમ વૈશ્વિક સ્તરે તેમનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Environment and Biodiversity

વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ એશિયાટિક સિંહની સંરક્ષણ સ્થિતિ (કન્ઝર્વેશન સ્ટેટસ) અને ભૌગોલિક વ્યાપ્તિ શું છે?

IUCN સ્ટેટસ: IUCN સ્થિતિ પ્રતિબંધિત સિંગલ-સાઇટ વિતરણને કારણે ભયસ્થ (એન્ડેન્જરડ) (Panthera leo leo) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે.
કાનૂની સુરક્ષા: ભારતના વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ સુરક્ષિત, જે મહત્તમ કાનૂની સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
વિતરણ: ગુજરાતના ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્ય તેમજ આસપાસના જિલ્લાઓમાં જંગલમાં ફક્ત આ જ જગ્યાએ જોવા મળે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

વન્યજીવ સંરક્ષણ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુરક્ષા
પીએમ ગતિ શક્તિ ફ્રેમવર્ક હેઠળ ગીરમાં રેલવે ટ્રેક પર તૈનાત AI અને સેન્સર નેટવર્ક વન્યજીવ સંરક્ષણને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુરક્ષા સાથે જોડે છે.
એશિયાટિક સિંહ સંરક્ષણ અને રાષ્ટ્રીય જૈવવિવિધતા લક્ષ્યો
એશિયાઈ સિંહોનું વિશિષ્ટ નિવાસસ્થાન ભારતની રાષ્ટ્રીય વન્યજીવ કાર્ય યોજના અંતર્ગત પ્રાદેશિક રાજ્ય પહેલને રાષ્ટ્રીય જૈવવિવિધતા લક્ષ્યો સાથે જોડે છે.

ગીર અને એશિયાટિક સિંહોની વિશિષ્ટ સંરક્ષણ સ્થિતિમાં AI-સંચાલિત વન્યજીવ દેખરેખ વારંવાર જોડકાં જોડો અથવા બહુ-વિધાન વાળા પ્રશ્નોમાં દેખાય છે.

સંલગ્ન PYQ · 2

2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
2025GPSC_PRELIMSGS1
The Aravali Safari Park project proposed to be the world's largest safari park, will be developed in _________________.