બનાસકાંઠા વન્યજીવ ઉદ્યાન એશિયાની પ્રથમ ડેઝર્ટ નાઇટ સફારી સ્થાપે છે
Source:gktoday ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ગુજરાતમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઇકો-ટૂરિઝમ અને સંરક્ષણ પરિયોજના તરીકે, તે GPSC Prelims માટે અત્યંત પ્રસ્તુત છે. તે ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થાનો (બનાસકાંઠા), લક્ષિત સ્થાનિક વન્યજીવો (ભારતીય જંગલી ગધેડા, ચિન્કારા) અને વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટીના નિયમનકારી માળખા પર પ્રકાશ પાડે છે.
સારાંશ
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA) ની મંજૂરી મળ્યા બાદ, ગુજરાત બનાસકાંઠા જિલ્લાના જૂના ડીસા ખાતે એશિયાની પ્રથમ ડેઝર્ટ-થીમ આધારિત ડ્રાઇવ-થ્રુ નાઇટ સફારી સ્થાપવા જઈ રહ્યું છે. ₹542.14 કરોડના બજેટ સાથે તૈયાર થનારી આ 103 હેક્ટરની સુવિધામાં ડે ઝૂ (દિવસનું પ્રાણીસંગ્રહાલય) અને વિશિષ્ટ નાઇટ એન્ક્લોઝર્સ (રાત્રિના વાડા) હશે, જેમાં 83 વિવિધ પ્રજાતિના 2,700 થી વધુ પ્રાણીઓ રાખવામાં આવશે. અહીંના અગ્રણી વન્યજીવોમાં શુષ્ક પ્રદેશના સ્થાનિક પ્રાણીઓ જેવા કે ઇન્ડિયન વાઇલ્ડ એસ (ઘુડખર), ચિંકારા અને બ્લેકબક (કાળિયાર) તેમજ ચિત્તા જેવા વિદેશી વન્યજીવો સામેલ હશે. આ પ્રોજેક્ટમાં એક્સ-સીટુ સંરક્ષણ, પર્યાવરણીય શિક્ષણ અને સૌર ઊર્જા તથા વરસાદી પાણીના સંગ્રહ (રેઇનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ) દ્વારા ટકાઉ સંચાલન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA) એ ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના જૂના ડીસા ખાતે એશિયાના પ્રથમ રણ-થીમ આધારિત ડ્રાઇવ-થ્રુ નાઇટ સફારી પાર્કની સ્થાપનાને સત્તાવાર રીતે મંજૂરી આપી છે.
- આ સુવિધા 103 હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેશે અને તેનું અંદાજિત બજેટ ₹542.14 કરોડ છે.
- આ પાર્કમાં ડે ઝૂ, એક સફારી અને પાંચ સમર્પિત નાઇટ એન્ક્લોઝર્સ હશે, જેમાં 83 પ્રજાતિના આશરે 2,700 પ્રાણીઓને રાખવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.
- પાર્ક માટે નિર્ધારિત મુખ્ય સ્થાનિક પ્રજાતિઓમાં ચિંકારા, કાળિયાર અને ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર)નો સમાવેશ થાય છે, જેની સાથે ચિત્તા, જિરાફ અને ઝેબ્રા જેવા વિદેશી પ્રાણીઓ પણ સામેલ છે.
- આ સફારી વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, સૌર ઊર્જાના ઉપયોગ, સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ અને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ સહિતની ટકાઉ માળખાગત સુવિધાઓને સંકલિત કરશે.
- સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી એ વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ રચવામાં આવેલી એક વૈધાનિક સંસ્થા છે, જેને ભારતમાં પ્રાણીસંગ્રહાલયોની કામગીરીનું નિયમન કરવાની અને તેના પર દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA)
પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા, જેની સ્થાપના ભારતમાં પ્રાણીસંગ્રહાલયોની કામગીરી પર દેખરેખ રાખવા અને તેનું નિયમન કરવા માટે વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ 1992માં કરવામાં આવી હતી.
UPSC context
GS-3 પર્યાવરણ. તેના વૈધાનિક આધાર, પિતૃ અધિનિયમ અને બાહ્ય-સ્થાન (ex-situ) સંરક્ષણમાં તેની ભૂમિકા અંગે પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ.
પર-સ્થાને સંરક્ષણ
કુદરતી આવાસોની બહાર જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ. તેના ઉદાહરણોમાં પ્રાણી ઉદ્યાનો, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને બીજ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે. તે લુપ્ત થવાના આરે રહેલી પ્રજાતિઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ બેકઅપ તરીકે કામ કરે છે.
UPSC context
GS-3 પર્યાવરણ. Prelims માં વારંવાર પૂછવામાં આવે છે, ખાસ કરીને ઉમેદવારોને તેને ઇન-સિટુ (in-situ) સંરક્ષણ પદ્ધતિઓથી અલગ તારવવા માટે પૂછવામાં આવે છે.
ભારતીય જંગલી ગધેડો
એશિયાઈ જંગલી ગધેડા (ઘુડખર)ની એક નિકટતમ ભયગ્રસ્ત ઉપજાતિ, જે રણના નિવસનતંત્ર માટે વિશિષ્ટ રીતે અનુકૂલિત છે. તેની એકમાત્ર બચેલી જંગલી વસ્તી ગુજરાતમાં કચ્છના નાના રણ સુધી સીમિત છે.
UPSC context
GS-3 પર્યાવરણ. તેના વિશિષ્ટ સ્થાનિક આવાસ અને સંરક્ષણ સ્થિતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો Prelimsનો એક સામાન્ય પ્રજાતિ આધારિત પ્રશ્ન.
વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓનું રક્ષણ કરતો ભારતનો મુખ્ય વ્યાપક (અમ્બ્રેલા) કાયદો. તે સંરક્ષણ અનુસૂચિઓ નક્કી કરે છે, સંરક્ષિત વિસ્તારોને અધિકૃત કરે છે અને સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી જેવી વૈધાનિક સંસ્થાઓની રચના ફરજિયાત બનાવે છે.
UPSC context
GS-3 પર્યાવરણ. મૂળભૂત કાનૂની માળખું; તેની અનુસૂચિઓ, દંડ, સંરક્ષિત વિસ્તારો અને વ્યુત્પન્ન વૈધાનિક સંસ્થાઓ પરથી પુષ્કળ પ્રશ્નો પૂછાય છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
જૂના ડીસા ડેઝર્ટ નાઈટ સફારી પાર્ક એ ગુજરાતની એક મુખ્ય ઇન-સિટુ સંરક્ષણ પહેલ છે.
સફારી અને પ્રાણીસંગ્રહાલયોનું વર્ગીકરણ એક્સ-સિટુ (off-site) સંરક્ષણ તરીકે કરવામાં આવે છે, ઇન-સિટુ (in-situ) તરીકે નહીં. ઇન-સિટુમાં પ્રજાતિઓનું તેમના કુદરતી રહેઠાણોમાં જ સંરક્ષણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત., રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો).
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA) નું વૈધાનિક પીઠબળ અને ભૂમિકા શું છે?
- વૈધાનિક દરજ્જો: વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે સ્થાપિત.
- મુખ્ય આદેશ: ભારતમાં પ્રાણીસંગ્રહાલયો અને સફારીઓની કાર્યપ્રણાલીનું નિયમન કરે છે, તથા પ્રાણીઓના આવાસ, રખરખાવ અને પશુચિકિત્સા સંભાળ માટેના લઘુત્તમ ધોરણો લાગુ કરે છે.
- સંવર્ધન અને વિનિમય: કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ (બંધક પ્રજનન) કાર્યક્રમોનું સંકલન કરે છે અને ભારતીય તથા વિદેશી પ્રાણીસંગ્રહાલયો વચ્ચે બંધક પ્રાણીઓના સંપાદન, વિનિમય અથવા સ્થાનાંતરણને મંજૂરી આપે છે.
ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર)ના વસવાટ અને સંરક્ષણની સ્થિતિ શું છે?
- વાસસ્થાન: ગુજરાતમાં કચ્છના નાના રણના શુષ્ક રણ અને ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રો માટે સ્થાનિક.
- WPA દરજ્જો: વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972ની અનુસૂચિ I હેઠળ સૂચિબદ્ધ, જે તેને ભારતમાં સર્વોચ્ચ સ્તરનું કાનૂની સંરક્ષણ પ્રદાન કરે છે.
- IUCN દરજ્જો: મર્યાદિત વિસ્તાર અને આવાસના જોખમોને કારણે IUCN રેડ લિસ્ટમાં 'નિયર થ્રેટન્ડ' (NT) તરીકે વર્ગીકૃત.
આંતર-વિષય પેટર્ન
બાહ્ય-સ્થાન સંરક્ષણ + વિદેશી પ્રજાતિઓ
ગુજરાતની સફારીમાં આફ્રિકન ચિત્તાઓનો સમાવેશ એ GS-3 પર્યાવરણ અંતર્ગત કેપ્ટિવ મેનેજમેન્ટ, પ્રવાસન અને ઇકોસિસ્ટમ જાગૃતિ માટે વિદેશી પ્રજાતિઓની આયાત કરવાના કુનો-પછીના વ્યાપક પ્રવાહ સાથે જોડાયેલ છે.
શુષ્ક ભૂપ્રદેશ પારિસ્થિતિકી + ટકાઉ ઇકો-ટુરિઝમ
રણ-અનુકૂલિત પ્રજાતિઓ (ચિંકારા, ઘુડખર) ને હરિત માળખાકીય સુવિધાઓ (સૌર, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ) સાથે સંયોજિત કરવું એ પાણીની અછતવાળા, શુષ્ક પ્રદેશોમાં ટકાઉ ઇકો-ટૂરિઝમ માટે એક GS-3 મોડલ સ્થાપિત કરે છે.
CZA ની વૈધાનિક સત્તાઓ, ex-situ વિરુદ્ધ in-situ વર્ગીકરણો સાથે મળીને, 2026 માં GS-1 Prelims ના સંકલ્પનાત્મક પ્રશ્ન માટે મુખ્ય લક્ષ્યાંક છે.
સંલગ્ન PYQ · 3
સંલગ્ન PYQ · 3
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
The Aravali Safari Park project proposed to be the world's largest safari park, will be developed in _________________.
- 2024GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following are legal provisions for the implementation of the Fundamental Duties? 1. The Protection of Civil Rights Act. 2. The Unlawful Activities (Prevention) Act. 3. The Representation of Peoples Act. 4. The Wildlife (Protection) Act Select the correct answer code:
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
