કચ્છ નલિયા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટર
Source:theprint ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
GPSCના ઉમેદવારો માટે રાજ્ય-વિશિષ્ટ પર્યાવરણ પહેલો, વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ અને ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ જેવા અત્યંત સંકટગ્રસ્ત પક્ષીઓ માટેની પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ યોજનાઓ પર નજર રાખવા માટે મહત્વપૂર્ણ.
સારાંશ
ગુજરાત સરકારે કચ્છ જિલ્લાના નલિયા ગામમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) માટે એક સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું છે. સંરક્ષણ, કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ સપોર્ટ અને કુદરતી ઘાસિયા મેદાનોમાં પુનઃપ્રવેશમાં સહાય કરવા માટે રૂપાંતરિત આ કેન્દ્ર, રાજસ્થાનના અત્યંત જોખમમાં મુકાયેલા રાજપક્ષી કે જે ગુજરાતના કચ્છ ક્ષેત્રના ભાગોમાં પણ વસે છે, તેની જાળવણી તરફનું એક નોંધપાત્ર પગલું દર્શાવે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના નલિયામાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB), જેને સ્થાનિક ભાષામાં ઘોરાડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના માટે એક નવા સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટરનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું છે.
- આ સુવિધાનો હેતુ અત્યંત જોખમમાં મુકાયેલા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ)નું સંવર્ધન, પુનર્વસન અને કુદરતી વાતાવરણમાં ક્રમિક અનુકૂલન (સોફ્ટ રિલીઝ) દ્વારા જંગલમાં તેમના સંવર્ધનને ટેકો આપવાનો છે.
- ગ્રેઇટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘરાડ) એ સૌથી ભારે ઉડતા પક્ષીઓમાંનું એક છે અને તેને સંરક્ષણ માટે ગંભીર જોખમોનો સામનો કરવો પડે છે, જેમાં મુખ્યત્વે નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વીજ પ્રસારણ લાઈનો સાથે અથડામણનો સમાવેશ થાય છે.
- જ્યાં એક તરફ રાજસ્થાનમાં GIBs (ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ) ની સૌથી વધુ જંગલી વસ્તી છે, ત્યારે ગુજરાતની કચ્છમાં હાથ ધરવામાં આવેલી પહેલો તેના બાકી રહેલા નાજુક વસ્તી જૂથોનું રક્ષણ કરવા અને સંરક્ષણ પ્રજનન કાર્યક્રમો દ્વારા તેમની સંખ્યા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ માટેનું સોફ્ટ રિલીઝ સેન્ટર
કચ્છ જિલ્લાના નલિયામાં સ્થપાયેલી એક વિશિષ્ટ સુવિધા, જે કેદમાં ઉછરેલા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘરાડ)ના બચ્ચાઓને જંગલમાં છોડતા પહેલા કુદરતી ઘાસિયા મેદાનની પરિસ્થિતિઓમાં ધીમે-ધીમે અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (पर्याવરણ અને જૈવવિવિધતા): ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ, નિવાસસ્થાન પુનઃસ્થાપન અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓની પુનઃપ્રાપ્તિનું જ્ઞાન ચકાસે છે.
ग्रेट ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ
ભારતીય ઉપખંડની મૂળ નિવાસી, ગંભીર રીતે જોખમમાં મુકાયેલી, મોટા કદની જમીન પર રહેતી પક્ષીઓની પ્રજાતિ, જે તેના આવાસોના નુકસાન, વીજ પ્રસારણ લાઇન અને શિકારીઓ સામેની નબળાઈ માટે જાણીતી છે.
UPSC context
GPSC પેપર ૩ (પર્યાવરણ અને વન્યજીવ): ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં IUCN ની અત્યંત સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ, રાજ્ય પ્રતીકો અને વન્યજીવ સંરક્ષણ પડકારો અંગેની જાગરૂકતા ચકાસે છે.
જીબીઆઈ સંરક્ષણ માટે ગુજરાત એક્શન પ્લાન
ગુજરાતમાં ઘોરાડ (Great Indian Bustard) ની સંખ્યા વધારવા માટે વાઈલ્ડલાઈફ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ડિયા અને રાજ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા ઘડવામાં આવેલ એક વ્યૂહાત્મક માળખું, જેમાં નિવાસસ્થાનની સુરક્ષા, કેદમાં પ્રજનન અને ઘાસિયા મેદાનો પુનઃસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (પર્યાવરણ અને શાસન): રાજ્ય-વિશિષ્ટ જૈવવિવિધતા નીતિઓ, સંરક્ષણ આયોજન અને ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમ મેનેજમેન્ટની સમજનું પરીક્ષણ કરે છે.
ગુજરાત વન વિભાગ
વન અને વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદાઓનો અમલ કરવા, સંરક્ષિત ક્ષેત્રોનું સંચાલન કરવા અને નાલિયા GIB સોફ્ટ-રિલીઝ સુવિધા જે પહેલ જેવી પ્રાદેશિક સંરક્ષણ પહેલોનું અમલીકરણ કરવા માટે જવાબદાર રાજ્ય એજન્સી.
UPSC context
GPSC પેપર 3 / પ્રિલિમ્સ: વન્યજીવ કલ્યાણ, વનીકરણ અને પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ યોજનાઓનો અમલ કરવામાં રાજ્ય વહીવટી તંત્રની ભૂમિકાનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ) એ ગુજરાતનું અત્યંત જોખમમાં મૂકાયેલ રાજ્ય પક્ષી છે.
સ્પર્ધકો ઘણીવાર ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ગોરાડ) ને ગુજરાતનું રાજ્ય પક્ષી માની લે છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે રાજસ્થાનનું રાજ્ય પક્ષી છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ભારતમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) માટેના મુખ્ય સંરક્ષણ દરજ્જાઓ (conservation statuses) અને સુરક્ષિત વિસ્તારો કયા છે?
- IUCN સ્ટેટસ: આઈ.યુ.સી.એન. (IUCN) ની રેડ લિસ્ટમાં અત્યંત ગંભીર જોખમ હેઠળ (Critically Endangered), નિવાસસ્થાનના વિનાશ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથેના અથડામણને કારણે વસ્તીમાં અત્યંત ગંભીર ઘટાડાનો સામનો કરી રહી છે.
- વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ: વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ ની અનુસૂચિ I માં સૂચિબદ્ધ, જે ભારતમાં તેને સર્વોચ્ચ સ્તરનું કાનૂની સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- CITES લિસ્ટિંગ: CITES ના પરિશિષ્ટ I માં સૂચિબદ્ધ, આ પ્રજાતિના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
- મહત્વના નિવાસો: મુખ્ય નિવાસસ્થાનોમાં ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્ક (રાજસ્થાન), નલિયા ઘાસિયાભૂમિ (ગુજરાત), તેમજ મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્ર પ્રદેશના વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
વન્યજીવ સંરક્ષણ અને નવીનીકરણીય ઉર્જા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
ગેટ ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના નિવાસસ્થાનોમાં વીજળીની લાઇનને ભૂગર્ભમાં નાખવા અંગેના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો વન્યજીવ સંરક્ષણને ઇકોલોજીકલ દ્રષ્ટિએ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં નવીનીકરણીય ઉર્જા એકીકરણ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આયોજન સાથે સીધા જોડે છે.
આંતર-રાજ્ય પ્રજાતિ સ્થળાંતર અને સંરક્ષણ સહયોગ
ગેટ ઇન-સિટુ (ex-situ to in-situ) સંવર્ધન મોડેલ અને સહયોગી વન્યજીવ સ્થળાંતર (translocation) દર્શાવતી મહા<bos>34 (Great Indian Bustard - GIB) નાં પીલ્લાઓની આપ-લે માટે ગુજરાત અને રાજસ્થાન વચ્ચેનું આંતર-રાજ્ય સંકલન.
GIB નું નિવાસસ્થાન જોખમો, પાવર લાઈનો પર સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદાઓ, અને સંરક્ષણની સ્થિતિ એ GPSC પર્યાવરણના MCQ માટે ઉચ્ચ ઉપજ આપતા ક્ષેત્રો છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
- 2022GPSC_PRELIMSGS1
Which garden of Gujarat has the trees and plants of rare species?
