Current Affairs

ગુજરાતે નળસરોવર પાસે પ્લાસ્ટિક કચરાના સંચાલનની પહેલ શરૂ કરી

Source:indian-masterminds ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

રામસર સાઇટ્સ જેવા પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સમુદાય-સંચાલિત સંરક્ષણ અને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન (ખાસ કરીને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક) માટે એક અનુકરણીય મોડેલ પ્રદાન કરે છે, જે પર્યાવરણીય લક્ષ્યો સાથે ગ્રામીણ આજીવિકાના સર્જનનો સમન્વય સાધે છે.

સારાંશ

ગુજરાત વન વિભાગે, 'પ્રોજેક્ટ ફોર ઇકો-રિસ્ટોરેશન ઇન ગુજરાત' હેઠળ જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) ના સહયોગથી, નળસરોવર રામસર સાઇટની આસપાસ એક નવતર પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. આસપાસના 14 ગામોને સાંકળતા આ કાર્યક્રમ અંતર્ગત, સામાન્ય રીતે ફેંકી દેવામાં આવતા ઓછા મૂલ્યના, સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને એકત્ર કરવા બદલ સ્થાનિક લોકોને ચૂકવણી કરવામાં આવે છે, જે પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે આર્થિક પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. એકત્ર કરાયેલા કચરાને સાણંદ ખાતેની એક સુવિધામાં અલગ કરવામાં આવે છે, અને રિસાયકલ ન થઈ શકે તેવા ભાગને સુરક્ષિત નિકાલ માટે સૌરાષ્ટ્રની સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓમાં મોકલવામાં આવે છે. આ પ્રયાસ સંવેદનશીલ વેટલેન્ડ (આર્દ્રભૂમિ) પરિવસંસ્થામાં પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના વધતા જતા જોખમનો સામનો કરવાની સાથે-સાથે સ્થાનિક સમુદાયો માટે આજીવિકાની તકો પણ ઊભી કરે છે.

મુખ્ય મુદ્દા

  • ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા નળસરોવર રામસર સાઇટની આસપાસ 14 સ્થાનિક ગામોને આવરી લેતી કચરા વ્યવસ્થાપન પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે.
  • આ પ્રોજેક્ટ ખાસ કરીને ઓછા મૂલ્ય ધરાવતા અને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના સંગ્રહને પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેને સામાન્ય રીતે ઓછી પુનઃવેચાણ કિંમતના કારણે કચરો વીણનારાઓ દ્વારા અવગણવામાં આવે છે.
  • સ્થાનિક લોકોને તેઓએ એકત્રિત કરેલા પ્લાસ્ટિક કચરા માટે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) અથવા બેંક ટ્રાન્સફર દ્વારા સીધા જ નાણાકીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થાય છે.
  • આ પહેલને જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવેલ 'ગુજરાતમાં ઇકો-રિસ્ટોરેશન માટેના પ્રોજેક્ટ' દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.
  • એકત્રિત કરાયેલા પ્લાસ્ટિકનું સાણંદમાં આવેલી મટીરિયલ રિકવરી ફેસિલિટી (MRF) ખાતે વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે અને રિસાયકલ ન થઈ શકે તેવા પ્લાસ્ટિકને પર્યાવરણ-અનુકૂળ સહ-પ્રક્રિયા (co-processing) માટે સૌરાષ્ટ્રની સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓમાં મોકલવામાં આવે છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

ગુજરાતમાં પારિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન માટેની પરિયોજના

જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) દ્વારા સમર્થિત એક રાજ્ય-સંચાલિત પર્યાવરણીય પહેલ. તે સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે ભંડોળ પૂરું પાડે છે, જેમ કે નળસરોવર વેટલેન્ડની આસપાસ પ્લાસ્ટિક કચરો એકત્રિત કરવા અને તેનું વ્યવસ્થાપન કરવા માટે સ્થાનિક ગ્રામજનોને પ્રોત્સાહન આપવું.

UPSC context

GS-3 (સંરક્ષણ) અને GS-2 (દ્વિપક્ષીય ભંડોળ) માટે પ્રસ્તુત, જે સમુદાય-સંચાલિત સંરક્ષણ મોડલ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય સહયોગને દર્શાવે છે.

ગુજરાત વન વિભાગ

ગુજરાતના વન્યજીવન, જંગલો અને વેટલેન્ડ્સ (જળપ્લાવિત ક્ષેત્રો) ના સંચાલન માટે જવાબદાર રાજ્ય નોડલ એજન્સી. તે સંરક્ષણ પરિયોજનાઓનું અમલીકરણ કરે છે, પ્રદૂષણ વિરોધી પગલાં લાગુ કરે છે અને પારિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન માટે સ્થાનિક સમુદાયો તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરે છે.

UPSC context

GS-3 (પર્યાવરણ) અને GS-2 (ગવર્નન્સ) માટે સુસંગત, જે વિકેન્દ્રિત સંરક્ષણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનના અમલીકરણમાં રાજ્યની એજન્સીઓની ભૂમિકા દર્શાવે છે.

જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA)

જાપાનની ઓફિશિયલ ડેવલપમેન્ટ આસિસ્ટન્સ (ODA) નું અમલીકરણ કરતી એક એજન્સી. તે વિકાસશીલ દેશોને માળખાકીય સુવિધાઓ, આરોગ્ય સંભાળ અને ગુજરાતની ઇકો-રિસ્ટોરેશન (Eco-Restoration) પહેલ જેવા પર્યાવરણીય પ્રોજેક્ટ્સ માટે દ્વિપક્ષીય સહાય, તકનીકી સહયોગ અને લોન પૂરી પાડે છે.

UPSC context

વિદેશી સહાય, વિકાસલક્ષી ભાગીદારી અને ભારતના સામાજિક-આર્થિક પ્રોજેક્ટ્સમાં જાપાનની ભૂમિકાનું મૂલ્યાંકન કરતા GS-2 (દ્વિપક્ષીય કરારો) માટે મહત્વપૂર્ણ.

નળસરોવર રામસર સાઇટ

ગુજરાતનું સૌથી મોટું કુદરતી વેટલેન્ડ અને અવશેષ સમુદ્ર, જેને 2012 માં રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. તે પ્રવાસી પક્ષીઓ માટે સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે પર એક મહત્વપૂર્ણ વિરામ સ્થળ તરીકે સેવા આપે છે અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને આશ્રય આપે છે.

UPSC context

GS-3 (પર્યાવરણ) અને ભારતીય વેટલેન્ડ્સ, Ramsar સાઇટ્સ અને યાયાવર પક્ષીઓના આવાસસ્થાનો પરના Prelims મેપિંગ પ્રશ્નો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ.

ઇકો-ડેવલપમેન્ટ કમિટીઓ (EDCs)

ગ્રામ્ય સ્તરની સંસ્થાઓ જે સંરક્ષિત વિસ્તારના વ્યવસ્થાપનમાં સ્થાનિક સમુદાયોને સામેલ કરે છે. નળસરોવર પ્રોજેક્ટમાં, EDCs રહેવાસીઓને પ્લાસ્ટિક કચરો અલગ કરવા અને તેનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા 'સ્વચ્છતા પ્રહરીઓ'ની નિમણૂક કરે છે.

UPSC context

GS-3 (પર્યાવરણ) અને GS-2 (ગવર્નન્સ) માટે સુસંગત, જે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણમાં વિકેન્દ્રીકૃત પર્યાવરણીય શાસન અને સામુદાયિક ભાગીદારીને રેખાંકિત કરે છે.

રામસર કન્વેન્શન

વેટલેન્ડ્સ (આર્દ્રભૂમિ) ના સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઉપયોગ માટે 1971 માં ઈરાનમાં અપનાવવામાં આવેલી એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ. તેના હેઠળ નિયુક્ત કરવામાં આવેલા સ્થળો જૈવવિવિધતા, જળ વ્યવસ્થાપન અને પક્ષીઓના આવાસ માટે વૈશ્વિક પારિસ્થિતિક મહત્વ ધરાવે છે.

UPSC context

GS-3 (પર્યાવરણ) અને પ્રિલિમ્સ માટે મહત્વપૂર્ણ; વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સંધિઓ અને ભારતના સંરક્ષિત આર્દ્રભૂમિ નેટવર્ક અંગેના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

ઝેરી ઉત્સર્જનના કારણે ભારતના પર્યાવરણીય કાયદાઓ હેઠળ સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓમાં પ્લાસ્ટિક કચરાના સહ-પ્રક્રિયાકરણ (co-processing) પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

ભારતના ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન માળખા હેઠળ, પુનઃચક્રણ ન થઈ શકે તેવા, ઉચ્ચ કેલરી મૂલ્ય ધરાવતા કચરાને સિમેન્ટની ભઠ્ઠીઓમાં સહ-પ્રક્રિયા માટે મોકલવાનું સ્પષ્ટપણે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Environment: Waste Management

સિમેન્ટ ભઠ્ઠીઓમાં પ્લાસ્ટિક કચરાની સહ-પ્રક્રિયા કેવી રીતે ફાયદાકારક છે?

  • ઊર્જા પુનઃપ્રાપ્તિ: ઉચ્ચ-કેલરીયુક્ત, બિન-રિસાયકલ કરી શકાય તેવો પ્લાસ્ટિક કચરો વૈકલ્પિક ઇંધણ તરીકે કાર્ય કરે છે, જે સિમેન્ટ ઉત્પાદનમાં કોલસા જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણોનું સ્થાન લે છે.
  • શૂન્ય અવશેષ: ભઠ્ઠીઓમાં રહેલું ઉચ્ચ તાપમાન રાખ છોડ્યા વિના પ્લાસ્ટિકનો સંપૂર્ણપણે નાશ કરે છે, જે લેન્ડફિલ પરના બોજને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
  • ઉત્સર્જન નિયંત્રણ: સિમેન્ટ ભઠ્ઠીઓની અંદરનું આલ્કલાઇન વાતાવરણ એસિડિક વાયુઓનું શોષણ કરે છે, જે અન્યથા ખુલ્લામાં દહન અથવા સામાન્ય ભસ્મીકરણ દરમિયાન થતા ઝેરી ઉત્સર્જનને તટસ્થ કરે છે.
Environment: Wetlands & Biodiversity

નળસરોવરની મુખ્ય પારિસ્થિતિકીય લાક્ષણિકતાઓ કઈ છે?

  • રામસર સાઇટ: 2012માં ઘોષિત કરાયેલ, તે ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં આવેલું એક વિશાળ, કુદરતી છીછરા પાણીનું તળાવ છે.
  • યાયાવર કેન્દ્ર: તે યુરોપ અને સાઇબેરિયાથી પ્રવાસ કરતા યાયાવર પક્ષીઓ માટે સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે પર એક મહત્વપૂર્ણ શિયાળુ પડાવ તરીકે સેવા આપે છે.
  • પક્ષી વિવિધતા: આ આર્દ્રભૂમિ ફ્લેમિંગો, પેલિકન અને જળચર પક્ષીઓ સહિત સ્થાનિક અને યાયાવર પક્ષીઓના વિશાળ ઝુંડને આશ્રય આપે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • આર્દ્રભૂમિ સંરક્ષણ + અમૃત ધરોહર

    સમુદાય-પ્રોત્સાહિત પારિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન એ પર્યાવરણ મંત્રાલયની 'અમૃત ધરોહર' યોજનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે સ્થાનિક આજીવિકા અને ક્ષમતા નિર્માણને રામસર સાઇટના સંરક્ષણ સાથે સક્રિયપણે સંકલિત કરે છે.

  • JICA ODA દ્વારા સોફ્ટ ડિપ્લોમસી

    ભારતમાં JICAની ભૂમિકા હાર્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જેમ કે બુલેટ ટ્રેન) કરતાં ઘણી આગળ વધીને સત્તાવાર વિકાસ સહાય (Official Development Assistance) દ્વારા રાજ્ય-સ્તરના નિર્ણાયક જૈવવિવિધતા, વનીકરણ અને ઇકો-રેસ્ટોરેશન પ્રોજેક્ટ્સને ભંડોળ પૂરું પાડવા સુધી વિસ્તરેલી છે.

સામુદાયિક નેતૃત્વ હેઠળનું વેટલેન્ડ વ્યવસ્થાપન (અમૃત ધરોહર) + ભઠ્ઠીઓમાં પ્લાસ્ટિક કો-પ્રોસેસિંગ વર્ષ 2026 ના ઇકો-રિસ્ટોરેશન (પરિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન) ના પ્રશ્નમાં એકસાથે જોડાવાની સંભાવના છે.

સંલગ્ન PYQ · 2

સંલગ્ન PYQ · 2

  • 2021GPSC_PRELIMSGS1

    Statement: A large number of people in the city die every year due to polluted drinking water. Courses of action: 1. The government should make necessary arrangements to provide safe drinking water to the people of the city. 2. The government should educate people about the dangers of drinking contaminated water.

  • 2026GPSC_PRELIMSGS1

    Consider the following statements regarding Aravallis: 1. The region is home to important lakes and wetlands including Sambhar, Sultanpur, Pushkar, Fatehsagar and Jaisamand. 2. It is one of the main watersheds, separating the drainage of the Bay of Bengal, through rivers like Chambal and other tributaries of the Yamuna, from that of the Arabian Sea through the Mahi, Sabarmati, Luni and other rivers. 3. The mountain range is home to lead, zinc, copper, gold, tungsten and has reserves of critical minerals such as tin, graphite, molybdenum, niobium, nickel, lithium and rare earth elements (REEs). These are considered to be of strategic relevance for energy transition, high-technology manufacturing and national security. 4. Rocks in the Aravallis are highly fractured, weathered and porous, allowing rainwater to percolate deep into the ground instead of running off the surface. Any disruption to this recharge system, through mining, construction or deforestation poses a direct and serious threat to regional water availability. 5. The Aravalli hills and range are 'green lungs' of North-Western India and serve as the indispensable ecological and socio-economic backbone of the region, functioning as the primary geographical barrier separating the arid North-Western desert from the fertile Northern Indian plains. Which of the above statements are correct?