વરસાદની ઘટને કારણે ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં ખરીફ પાક પર જોખમ
Source:gujaratsamachar ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ચોમાસાની પ્રાદેશિક ભિન્નતા અને મુખ્ય ખરીફ પાકો (કપાસ, મગફળી) તથા જળાશયો (સરદાર સરોવર) પર તેની પ્રત્યક્ષ અસર GPSC ભૂગોળ અને કૃષિના અભ્યાસક્રમ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ આબોહવાકીય અસમાનતાઓને સમજવાથી રાજ્યના કૃષિ અર્થતંત્ર અને જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપનના પડકારો અંગે મહત્વપૂર્ણ આંતરદૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સારાંશ
ગુજરાત હાલમાં પ્રાદેશિક ચોમાસાની કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેમાં દક્ષિણ ગુજરાતમાં પૂરની પરિસ્થિતિથી તદ્દન વિપરીત કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદની તીવ્ર અછત જોવા મળી રહી છે. વરસાદના લાંબા ખેંચાણને કારણે સર્જાયેલું આ અનિયમિત હવામાન રાજ્યના ખરીફ પાકને, ખાસ કરીને મગફળી અને કપાસ જેવા મોટા પાયે વાવેતર કરાયેલા પાકોને જોખમમાં મૂકે છે. સરદાર સરોવર ડેમમાં સારો જળસંગ્રહ હોવા છતાં, અન્ય 71 ડેમમાં તેમની ક્ષમતાના 25% કરતા ઓછું પાણી હોવાના કારણે જળાશયોના અસમાન જળસ્તર ચિંતાજનક છે. આ બાબત સિંચાઈની સંભવિત અછતને રેખાંકિત કરે છે, જે જો શુષ્ક પરિસ્થિતિ ચાલુ રહેશે તો કૃષિ ઉપજને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતે તેના સરેરાશ મોસમી વરસાદના 84.15% નોંધ્યા છે, પરંતુ તેનું વિતરણ અત્યંત અસમાન છે.
- દક્ષિણ ગુજરાતમાં સરેરાશના 116.64% વરસાદ સાથે ભારે પૂરની સ્થિતિ જોવા મળી છે, જ્યારે ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ જેવા વિસ્તારો 22% થી વધુની ઘટનો સામનો કરી રહ્યા છે.
- વરસાદની ખાધ ધરાવતા વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધીના સૂકા ગાળાને કારણે કપાસ (23.55 લાખ હેક્ટર) અને મગફળી (19.09 લાખ હેક્ટર) સહિતના મુખ્ય ખરીફ પાકોનું વાવેતર નિષ્ફળ જવાનું જોખમ ઊભું થયું છે.
- 206 જળાશયોમાંથી, 71માં હાલમાં પાણીનું સ્તર 25% થી ઓછું છે, જે સરદાર સરોવર ડેમમાં 88.31% ક્ષમતા જળવાઈ રહી હોવા છતાં પણ, તોળાતી સિંચાઈ કટોકટી દર્શાવે છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
નર્મદા, જળસંપત્તિ, પાણી પુરવઠા અને કલ્પસર વિભાગ
રાજ્યની જળ નીતિઓનું સંચાલન કરતો ગુજરાત સરકારનો નોડલ વિભાગ. તે સપાટી પરના અને ભૂગર્ભ જળ સંસાધનોની દેખરેખ રાખે છે, સિંચાઈ નેટવર્કનું આયોજન કરે છે, ડેમનું સંચાલન કરે છે અને કલ્પસર પ્રોજેક્ટ જેવા મોટા પાયાના સાહસોનું અમલીકરણ કરે છે.
UPSC context
રાજ્યના જળ શાસન, સિંચાઈ નીતિઓ અને આંતરમાળખાકીય યોજનાઓ સંદર્ભે GPSC પેપર 2 (ગુજરાતની ભૂગોળ/અર્થતંત્ર) માટે આવશ્યક.
સરદાર સરોવર ડેમ
નર્મદા નદી પર આવેલો એક મુખ્ય કોંક્રિટ ગ્રેવિટી ડેમ. તે વિશાળ જળાશય અને વિસ્તૃત નહેર નેટવર્ક ધરાવે છે, જે ગુજરાત અને પાડોશી રાજ્યોને મહત્વપૂર્ણ સિંચાઈ, જળવિદ્યુત અને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે.
UPSC context
GPSC માં ગુજરાતની ભૂગોળ અંતર્ગત અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો, જે મુખ્યત્વે બહુહેતુક નદી ખીણ પરિયોજનાઓ, જળ સુરક્ષા અને દુષ્કાળ નિવારણ પર કેન્દ્રિત છે.
ખરીફ પાકો
ચોમાસા પર આધારિત પાકો જે જૂનની આસપાસ વાવવામાં આવે છે અને શરદ ઋતુમાં લણવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં, ખરીફ ઋતુ કૃષિ અર્થતંત્ર માટે નિર્ણાયક છે, જેમાં કપાસ અને મગફળી જેવા ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા પાકો હેઠળ મોટો વાવેતર વિસ્તાર આવેલો છે.
UPSC context
GPSC કૃષિ અને અર્થતંત્રના વિષયો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, જે પાક પદ્ધતિઓ, ચોમાસા પરની નિર્ભરતા અને રાજ્યના કૃષિ ઉત્પાદનનું પરીક્ષણ કરે છે.
મગફળી અને કપાસ
ગુજરાતના મુખ્ય ખરીફ રોકડીયા પાકો. રાજ્ય આ બંનેના ઉત્પાદનમાં ભારતમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે, અને તેમની ખેતી પ્રદેશના કૃષિ ઉત્પાદન, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર અને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગોને ખૂબ પ્રભાવિત કરે છે.
UPSC context
પેપર 2 માં વ્યાપારી કૃષિ, રાજ્યના મુખ્ય પાકો અને આર્થિક સબળતા પરના GPSC ના પ્રશ્નો માટે સુસંગત.
ભારતીય ચોમાસું
ઉનાળામાં આગમન પામતી મોસમી વરસાદી પ્રણાલી. ગુજરાતમાં, પ્રાદેશિક ચોમાસાની વિષમતા દક્ષિણના વિસ્તારોમાં એકસાથે પૂર અને કચ્છ તેમજ સૌરાષ્ટ્ર જેવા શુષ્ક વિસ્તારોમાં વરસાદની તીવ્ર અછતનું કારણ બની શકે છે.
UPSC context
GPSCમાં ભૌતિક ભૂગોળનો મુખ્ય વિષય, જે આબોહવાની તરાહો, વરસાદનું અવકાશીય વિતરણ અને સંબંધિત આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
ગુજરાતમાં 84% થી વધુનો સમગ્ર સરેરાશ વરસાદ રાજ્યમાં દુષ્કાળની પરિસ્થિતિનો અભાવ સૂચવે છે.
સમગ્ર રાજ્યની સરેરાશ તીવ્ર પ્રાદેશિક અસમાનતાઓને છુપાવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં આવેલ પૂર આંકડાઓને વિકૃત કરે છે, જ્યારે અર્ધ-શુષ્ક ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ ભારે અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે, જે મુખ્ય ખરીફ પાકોને જોખમમાં મૂકે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ગુજરાતમાં કપાસ અને મગફળીની ખેતી માટે આદર્શ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ કઈ છે?
- કપાસ (જમીન): સારા નિતારવાળી કાળી કપાસની જમીન (રેગુર) જરૂરી છે, જે સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતમાં પ્રમુખ છે.
- કપાસ (આબોહવા): 21-30°C તાપમાન અને 50-100 cm વરસાદની જરૂરિયાત હોય છે; તે વાનસ્પતિક વૃદ્ધિના તબક્કા દરમિયાન લાંબા સમય સુધીના શુષ્ક ગાળા પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે.
- મગફળી (પરિસ્થિતિ): સૌરાષ્ટ્રની રેતાળ ગોરાડુથી મધ્યમ કાળી જમીનમાં 50-75 સેમી જેટલા સુવ્યવસ્થિત રીતે વિતરિત વરસાદ સાથે તે સારી રીતે વિકાસ પામે છે.
ગુજરાત દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર/કચ્છ વચ્ચેની તીવ્ર પ્રાદેશિક જળ અસમાનતાનું નિવારણ કેવી રીતે કરે છે?
- સૌની યોજના: સરદાર સરોવર ડેમ (નર્મદા નદી) માંથી પૂરના વધારાના પાણીને વાળીને શુષ્ક સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના 115 મુખ્ય ડેમોને ભરવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.
- સુજલામ સુફલામ જલ અભિયાન: ઉત્તર ગુજરાતના શુષ્ક પ્રદેશોમાં ભૂગર્ભ જળ સ્તરોને રિચાર્જ કરવા અને ચેકડેમો ભરવા માટે વધારાના પાણીને સ્થાનાંતરિત કરવા માટે રચાયેલ.
- નર્મદા નહેર નેટવર્ક: કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાત માટે જીવાદોરી તરીકે કાર્ય કરે છે, જે કુદરતી જળ-નિકાલની મર્યાદાઓને બાયપાસ કરીને પીવાનું અને સિંચાઈનું પાણી પૂરું પાડે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
SAUNI યોજના + બેવડું આપત્તિ વ્યવસ્થાપન
પૂરગ્રસ્ત દક્ષિણ ગુજરાત અને સૂકા સૌરાષ્ટ્ર વચ્ચેનો વિરોધાભાસ બેવડી આપત્તિ શમન (દુષ્કાળ અને પૂર નિયંત્રણ) માટે SAUNI જેવા આંતર-બેસિન ટ્રાન્સફર પ્રોજેક્ટ્સના અત્યંત મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.
મહાસાગરીય ડાયપોલ અને ખરીફ તેલીબિયાં ફુગાવો
કચ્છ જેવા અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં ચોમાસાની અનિયમિત તરાહનું, ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ જેવી વ્યાપક ઘટનાઓની સાથે વારંવાર પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે, જે તેલીબિયાં (મગફળી)ના ભાવો દ્વારા ભારતના મેક્રો-ઇકોનોમિક ફુગાવાને અસર કરે છે.
ગુજરાતના કૃષિ-હવામાન ઝોન અને દુષ્કાળ પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા સાથે મગફળી/કપાસની ખેતીને સાંકળતા બહુ-વિધાન પ્રશ્નની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following major crops are covered under the Minimum Support Price Policy of Government of India? 1. Sorghum 2. Maize 3. Cotton 4. Sugarcane
- 2021GPSC_PRELIMSGS1
Match the column: | Waterfall | District | |---|---| | 1. Zanzhari Waterfall | a. Narmada | | 2. Zharwani Waterfall | b. Aravalli | | 3. Girmall Waterfall | c. Tapi | | 4. Chimer Waterfall | d. Dangs | Code:
