ગુજરાતના મંત્રીએ દિલ્હીમાં સાયન્સ સિટીના વિસ્તરણ અંગે ચર્ચા કરી
Source:the-hans-india ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
સાયન્સ સિટીઝનો વિકાસ, સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને જહાજ નિર્માણમાં નોંધપાત્ર રોકાણ એ પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નિર્માણના મુખ્ય પાસાં છે. ઉભરતી ટેક્નોલોજીઓ (AI, સેમિકન્ડક્ટર્સ, સાયબર સિક્યુરિટી) અને બંદર-આધારિત વિકાસ અંગેની રાજ્યની પહેલોના સંદર્ભમાં GPSC Prelims અને Mains (GS3) માટે પ્રસ્તુત.
સારાંશ
ગુજરાતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ નવી દિલ્હીમાં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ સાથે મુલાકાત કરી અમદાવાદના સાયન્સ સિટીના વિસ્તરણ અને રાજ્યની ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠકમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સેમિકન્ડક્ટર્સ, સાયબર સિક્યુરિટી અને સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રની વિવિધ પહેલો પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જે આગામી વિકસિત ગુજરાત સમિટ 2026 માં મુખ્ય આકર્ષણ રહેશે. વધુમાં, આ ચર્ચામાં પોરબંદરમાં તાજેતરમાં મંજૂર કરાયેલા મેગા શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જે Rs 27,500 કરોડનું રોકાણ લાવશે અને ગુજરાતની ઇનોવેશન તેમજ મરીટાઇમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષમતાઓને વધુ મજબૂત બનાવશે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ અમદાવાદની સાયન્સ સિટીના વિસ્તરણ અને રાજ્યની ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમને વધુ સુદૃઢ કરવા અંગે ચર્ચા કરવા માટે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ સાથે મુલાકાત કરી હતી.
- આગામી વિકસિત ગુજરાત સમિટ 2026 માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), સેમિકન્ડક્ટર્સ, સાયબર સિક્યોરિટી અને સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવી ઉભરતી ટેકનોલોજીઓનો લાભ લેવા પર ચર્ચાઓ કેન્દ્રિત હતી.
- એક મુખ્ય આકર્ષણ પોરબંદરમાં મેગા શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ છે, જેને તાજેતરમાં PM Modi દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જે Rs 27,500 કરોડનું રોકાણ આકર્ષિત કરશે.
- આ પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતને નવીનતા, ટેકનોલોજી-લક્ષી માળખાકીય સુવિધાઓ અને દરિયાઈ વિકાસ માટેના એક અગ્રણી હબ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
વિકસિત ગુજરાત સમિટ 2026
એક રાજ્ય સ્તરીય આર્થિક અને ટેકનોલોજી સમિટ, જેનો ઉદ્દેશ્ય AI, સેમિકન્ડક્ટર, સાયબર સિક્યોરિટી અને સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, 2047 સુધીમાં ગુજરાતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને નવીનતા-સંચાલિત અર્થતંત્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે.
UPSC context
GS-3/GS-2: રાજ્ય સ્તરના આર્થિક સુધારાઓ, સહકારી સંઘવાદ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણો અંગેના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
અમદાવાદ સાયન્સ સિટી
ગુજરાતમાં વિસ્તરી રહેલું એક શૈક્ષણિક અને તકનીકી હબ, જેનો હેતુ યુવાનોમાં વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ કેળવવાનો અને ડીપ-ટેક, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ તેમજ અદ્યતન નવીનતા (cutting-edge innovation) ક્ષેત્રે સ્ટાર્ટઅપ્સને સહાય પૂરી પાડવાનો છે.
UPSC context
GS-3: વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના વિકાસ તેમજ STEM શિક્ષણ અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારી પહેલો માટે સુસંગત.
પોરબંદર મેગા શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ
ગુજરાતમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલ એક વિશાળ મેરીટાઇમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પહેલથી રૂ. 27,500 કરોડનું રોકાણ આકર્ષિત થવાની અપેક્ષા છે, જે ભારતના તટીય અર્થતંત્ર અને જહાજ નિર્માણ ક્ષમતાઓને નોંધપાત્ર રીતે વેગ આપશે.
UPSC context
GS-3: માળખાકીય વિકાસ (બંદરો અને શિપિંગ), રોકાણ મોડલ્સ અને Make in India જેવા વિષયો પર પ્રકાશ પાડે છે.
ગુજરાત સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ
ગુજરાત સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી 2022-2027 હેઠળ એક વ્યૂહાત્મક ઔદ્યોગિક પ્રોત્સાહન, જે સાણંદ અને ધોલેરા જેવા હબમાં મુખ્ય ફેબ્રિકેશન અને પેકેજિંગ સુવિધાઓ (OSAT/ATMP) સ્થાપિત કરે છે.
UPSC context
GS-3: ટેકનોલોજીનું સ્વદેશીકરણ, IT ઉત્પાદન અને વ્યૂહાત્મક હાર્ડવેર ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતાની સમજનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
રાષ્ટ્રીય 'સાયન્સ સિટી યોજના' નું સંચાલન વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ યોજના વાસ્તવમાં નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્સ મ્યુઝિયમ્સ (NCSM) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવે છે, જે સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ભારતના સ્થાનિક શિપબિલ્ડિંગ ઉદ્યોગને વેગ આપતી મુખ્ય પહેલો કઈ છે?
- વિઝન 2047: તેનો હેતુ ભારતના વર્તમાન 1% કરતા ઓછા વૈશ્વિક બજાર હિસ્સામાંથી વર્ષ 2047 સુધીમાં દેશને વૈશ્વિક જહાજ નિર્માણ ક્ષેત્રે ટોચના 5 દેશોમાં સામેલ કરવાનો છે.
- મેરીટાઇમ ડેવલપમેન્ટ ફંડ: મૂડી-સઘન મેરીટાઇમ અને જહાજ નિર્માણ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ઓછા ખર્ચનું, લાંબા ગાળાનું ધિરાણ (ઇક્વિટી અથવા ડેટ) પૂરું પાડવા માટે એક પ્રસ્તાવિત સમર્પિત ભંડોળ.
- નાણાકીય સહાય નીતિ: ભારતીય શિપયાર્ડ્સને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંને જહાજ નિર્માણના કરારો મેળવવામાં મદદ કરવા માટે નાણાકીય સબસિડી પૂરી પાડે છે.
ભારત સ્થાનિક સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનને માળખાકીય રીતે કેવી રીતે પ્રોત્સાહન આપે છે?
- સેમિકન્ડક્ટર મિશન (ISM): ડિજિટલ ઈન્ડિયા કોર્પોરેશન અંતર્ગત કાર્યરત એક નોડલ એજન્સી જે આ ઇકોસિસ્ટમને વેગ આપે છે અને ફેબ્સ માટે પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 50% સુધીની નાણાકીય સહાય પ્રદાન કરે છે.
- રાજ્ય-સ્તરીય નીતિઓ: ગુજરાતે ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજીયનમાં એક વિશિષ્ટ 'સેમિકોન સિટી' ની સ્થાપના કરીને, પ્રથમ સમર્પિત સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી (2022-2027) શરૂ કરી છે.
- સાયબર સુરક્ષિત ભારત: આ નવા હાઇ-ટેક હબમાં બૌદ્ધિક સંપદાના રક્ષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા ચીફ ઇન્ફોર્મેશન સિક્યુરિટી ઓફિસર્સની ક્ષમતા વધારવા માટે MeitY અંતર્ગત એક પહેલ.
આંતર-વિષય પેટર્ન
ટેક ઇકોસિસ્ટમ્સ + દરિયાઈ સુરક્ષા
દરિયાકાંઠાના રાજ્યો IT ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (સાયબર સુરક્ષા, AI) ને મેગા મેરિટાઇમ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકલિત કરી રહ્યા છે, જે મહત્વપૂર્ણ બંદર અને શિપબિલ્ડિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સાયબર-ભૌતિક જોખમો સામે સુરક્ષિત કરવા તરફના આધુનિક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
હાઇ-ટેક FDI માં સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદ
રાષ્ટ્રીય માળખા (ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન) સાથે સુસંગત એવા રાજ્ય કક્ષાના શિખર સંમેલનો (જેમ કે વિકસિત ગુજરાત), હાઇ-ટેક FDI આકર્ષવામાં અને રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાના લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં સ્પર્ધાત્મક પેટા-રાષ્ટ્રીય સંઘવાદને રેખાંકિત કરે છે.
વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાના જોડિયા સ્તંભો તરીકે મેરીટાઇમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (શિપબિલ્ડિંગ) અને સેમિકન્ડક્ટર હબને સાંકળતા GS-3 મેઇન્સના પ્રશ્નની અપેક્ષા રાખી શકાય છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
According to the Socio-Economic Review, 2024-2025 of Gujarat, Gujarat comes in ______ category in Logistic Ease Across Different States (LEADS), 2024.
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements is/are true regarding Cyber Surakshit Bharat? (i) It is an initiative of the Ministry of Defence, Government of India. (ii) It was conceptualized with the mission to spread awareness about cybercrime and build the capacities of Chief Information Security Officers (CISOs) and frontline IT officials across all government departments, banks and PSU.
