નળસરોવર વેટલેન્ડ ખાતે પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પ્રોજેક્ટ
Source:gktoday ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
GPSC પ્રિલિમ્સ માટે સંબંધિત ગુજરાત-વિશિષ્ટ પર્યાવરણીય શાસન, વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને રાજ્ય કલ્યાણ પહેલો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ.
સારાંશ
ગુજરાત સરકારે પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણથી થતા પર્યાવરણીય ક્ષયણથી મહત્વપૂર્ણ વેટલેન્ડ ઇકોસિસ્ટમ અને પક્ષી અભ્યારણ્યને બચાવવા માટે નળસરોવર ખાતે ₹૨.૯૪ કરોડના પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ કર્યો છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતે નળસરોવર વેટલેન્ડ વિસ્તારમાં ₹2.94 કરોડનો પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.
- આ પહેલ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણથી સંવેદનશીલ વેટલેન્ડ ઇકોસિસ્ટમ, રામસર સાઇટ અને તેની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાના રક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- તેનો હેતુ નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય આસપાસ મજબૂત કચરો એકત્ર કરવાની, અલગ તારવવાની અને રીસાઈકલ કરવાની પદ્ધતિઓ અમલમાં મૂકવાનો છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
નલસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય
ગુજરાતનું એક અગ્રણી રામસર વેટલેન્ડ સ્થળ અને પક્ષી અભયારણ્ય જે મોટી સંખ્યામાં યાયાવર પક્ષીઓ માટે જાણીતું છે, જેને હાલમાં પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન હસ્તક્ષેપો માટે લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યું છે.
UPSC context
GPSC પેપર ૧/૩ (ભૂગોળ અને પર્યાવરણ) માટે મહત્ત્વનું: ગુજરાતમાં રામસર સાઇટ્સ, વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને વન્યજીવ અભયારણ્યો.
ગુજરાતમાં ઇકો-રિસ્ટોરેશન માટેનો પ્રોજેક્ટ (PERG)
જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) દ્વારા નાણાકીય સહાય પ્રાપ્ત એક પહેલ, જેનો ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતભરમાં બગડેલી ઇકોસિસ્ટમ્સ (પરિસ્થિતિકીય તંત્રો) પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અને પર્યાવરણીય સ્થિરતાને વધારવાનો છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (પર્યાવરણ અને રાજ્યની યોજનાઓ) માટે મહત્વપૂર્ણ: રાજ્ય સ્તરના પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન પ્રોજેક્ટ્સ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દ્વિપક્ષીય ભંડોળ.
ઇકો-ડેવલપમેન્ટ કમિટીઝ (EDCs)
ఘન કચરાનું સંચાલન કરવા અને આસપાસની ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ કરવા માટે સ્થાનિક સમુદાયો અને સ્વયંસેવકો ('સ્વચ્છતા પ્રહારીઓ') ને સામેલ કરીને પાયાના સ્તરે સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (ગવર્નન્સ અને પર્યાવરણ) માટે મહત્વપૂર્ણ: સમુદાય-આધારિત કુદરતી સંસાધન સંચાલન અને સહભાગી સંરક્ષણ મોડેલો.
રામસર કન્વેન્શન
વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ વેટલેન્ડ્સ (આર્દ્રભૂમિ) ના સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઉપયોગ માટે UNESCO ના નેજા હેઠળ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવેલી એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન) માટે મહત્વપૂર્ણ: આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો, વેટલેન્ડ (આર્દ્રભૂમિ) સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માળખાં.
ગુજરાત સરકાર
રાજ્યની વહીવટી સત્તા નીતિ ઘડતર, વહીવટી શાસન અને વિકાસલક્ષી તથા પર્યાવરણીય યોજનાઓ માટે ભંડોળ પૂરું પાડે છે.
UPSC context
GPSC પેપર ૨/૩ (રાજ્યવ્યવસ્થા અને શાસન) માટે મહત્ત્વપૂર્ણ: રાજ્ય કારોબારીનું સંચાલન, નીતિ અમલીકરણ અને કલ્યાણકારી વહીવટ.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
નલસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય સંપૂર્ણપણે ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલું છે.
એસ્પિરેન્ટ્સ ઘણીવાર નળસરોવર માત્ર અમદાવાદ જિલ્લામાં જ આવેલું છે તેમ માનીને ગૂંચવણમાં મુકાય છે, જ્યારે તે અમદાવાદ અને સુરેન્દ્રનગર બંને જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલું છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ભારતમાં રામસર સાઇટ્સ (Ramsar Sites) માટેના મુખ્ય માપદંડો અને શાસન માળખાં (governance frameworks) શું છે?
- હોદ્દાનો આધાર: ભારતમાં હાલમાં વેટલેન્ડ સંરક્ષણ માટેના રામસર કન્વેન્શન (૧૯૭૧) હેઠળ નામાંકિત ૮૦ થી વધુ રામસર સાઇટ્સ છે.
- નલસરોવરની સ્થિતિ: ગુજરાતનું નળસરોવર પક્ષી અભ્યારણ્ય ૨૦૧૨માં રામસર સાઈટ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું હતું, જે યાયાવર પક્ષીઓ માટે શિયાળા દરમિયાનનું એક મહત્વપૂર્ણ આશ્રયસ્થાન છે.
- નિયમનકારી નિયમો: વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને સંચાલન) નિયમો ઔદ્યોગિક એકમોની સ્થાપના, ડમ્પિંગ અને બિનસાંગ્રહિત કચરાનો નિકાલ જેવી પ્રતિબંધિત પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
ભૂમિ અને દ્વિપક્ષીય ભંડોળ જોડાણો
વેટલેન્ડ સંરક્ષણ JICA જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય ભંડોળ વ્યવસ્થા પર ખૂબ આધાર રાખે છે, જે ઉપ-રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય પ્રોજેક્ટ્સને દ્વિપક્ષીય આર્થિક કૂટનીતિ સાથે જોડે છે.
अभयाરણ્યોમાં સમુદાય-આધારિત સંરક્ષણ
ઇકો-ડેવલપમેન્ટ કમિટીઓ (EDCs) વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ હેઠળ વન્યજીવ અભયારણ્ય સંચાલન સાથે પાયાના સ્તરની સહભાગી શાસનવ્યવસ્થાને જોડે છે.
નલસરોવર રામસર દરજ્જો + JICA ઇકો-રિસ્ટોરેશન + EDC ની સામૂહિક ભૂમિકા પ્રિલિમ્સના એક બહુ-વિધાનીય પ્રશ્નમાં પૂછાઈ શકે છે.
સંલગ્ન PYQ · 1
સંલગ્ન PYQ · 1
- 2022GPSC_PRELIMSGS1
Which garden of Gujarat has the trees and plants of rare species?