Current Affairs

Sign in
ભૂગોળGS3
GS3

મેન્ગ્રોવ અને ઘાસિયા મેદાનો પુનઃસ્થાપનથી ગુજરાતમાં હરિયાળા આવરણનો વિસ્તાર

Source:indianmasterminds ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

રાજ્ય સ્તરીય પર્યાવરણીય પહેલો, મેન્ગ્રોવ (ચરિયા) સંરક્ષણ અને ગુજરાતમાં ઘાસિયા મેદાનોના સંચાલનને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે રાજ્યની સિવિલ સેવા પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાય છે.

સારાંશ

ગુજરાત નર્સરીઓ, દરિયાકિનારા પર મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપના અને જૈવવિવિધતામાં વધારો કરવા તથા પર્યાવરણીય પડકારોનો સામનો કરવા માટે ઘાસના મેદાનોના પુનર્વસન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી સમર્પિત રાજ્ય પહેલો દ્વારા તેના હરિયાળા આવરણનો આક્રમક રીતે વિસ્તાર કરી રહ્યું છે.

મુખ્ય મુદ્દા

  • ગુજરાત નર્સરી વિકાસ, મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપના અને ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમ પુનર્વસન જેવી પહેલો દ્વારા તેના હરિયાળા આવરણનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર કરી રહ્યું છે.
  • રાજ્યનો ઉદ્દેશ્ય ઇકોલોજીકલ સંતુલન વધારવાનો, મેન્ગ્રોવના વિસ્તરણ દ્વારા દરિયાકાંઠાના પ્રદેશોનું રક્ષણ કરવાનો અને શુષ્ક તથા અર્ધ-શુષ્ક ઘાસિયા પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતામાં સુધારો કરવાનો છે.
  • હવામાન પરિવર્તન અને જમીનની αποgradation (બગાડ) નો સામનો કરવા માટે સામુદાયિક સહભાગિતા અને વૈજ્ઞાનિક વનીકરણ પદ્ધતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

MISHTI યોજના

ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં ફંડના અભિસરણ દ્વારા મેન્ગ્રોવ ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી કેન્દ્ર સરકારની એક યોજના, જેમાં ગુજરાત રાષ્ટ્રીય અમલીકરણના મોટા હિસ્સા માટે જવાબદાર રહ્યું છે.

UPSC context

GPSC પેપર ૩ / પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન: દરિયાકાંઠાની જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન સામેની સજ્જતા માટેની મહત્વપૂર્ણ સરકારી યોજનાઓ.

Source
બન્ની ઘાસિયા પ્રદેશ

એશિયાનું સૌથી મોટું કુદરતી ઘાસિયા મેદાન, જે ગુજરાતના કચ્છમાં આવેલું છે, તે પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગંડેલ/બાવાળ) જેવી આક્રમક વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ સામે પર્યાવરણીય જોખમોનો સામનો કરી રહ્યું છે અને ત્યાં સમુદાય-આગેવાની હેઠળ પુનઃસ્થાપન અને શાકાहारी પ્રાણીઓનું પુનઃ વસવાટ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

UPSC context

GPSC ભૂગોળ અને પર્યાવરણ: જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ, આક્રમક પ્રજાતિ સંચાલન અને ગુજરાતની પ્રાદેશિક ઇકોસિસ્ટમ્સ.

Source
ગુજરાત વન વિભાગ

ગુજરાતભરમાં વનસંવર્ધન, વન્યજીવ સંરક્ષણ, નદીકાંઠાના લેન્ડસ્કેપ મેનેજમેન્ટ અને હરિયાળા આવરણના વિસ્તરણની પહેલોના અમલીકરણ માટે જવાબદાર નોડલ રાજ્ય એજન્સી.

UPSC context

GPSC પેપર ૩ / રાજકીય વ્યવસ્થા અને શાસન: ગુજરાતમાં રાજ્ય વહીવટી તંત્ર અને પર્યાવરણ નીતિનો અમલ.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

ગુજરાત ભારતમાં સૌથી મોટું મેન્ગ્રોવ આવરણ ધરાવે છે, જે અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ પછી બીજા ક્રમે છે.

સ્પર્ધકો ઘણીવાર પશ્ચિમ બંગાળમાં બીજા નંબરનું સૌથી મોટું મેન્ગ્રોવ આવરણ હોવાનું માનીને મૂંઝવણમાં મુકાય છે (સુંદરબનમાં સૌથી મોટું છે), જ્યારે ગુજરાત ભારતમાં બીજા નંબરનું સૌથી મોટું મેન્ગ્રોવ આવરણ ધરાવે છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Environment and Biodiversity

ભારતમાં મેન્ગ્રોવ્ઝ (ખારાપાડાનાં જંગલો) ની મુખ્ય પર્યાવરણીય વિશેષતાઓ અને વિતરણ શું છે?

  • ભૌગોલિક હિસ્સો: ભારતમાં વિશ્વના મેન્ગ્રોવ આવરણના લગભગ 3% હિસ્સો આવેલો છે, જેમાં પશ્ચિમ બંગાળ સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે અને ત્યારબાદ ગુજરાતનો ક્રમ આવે છે.
  • પાર્યાવરણની ભૂમિકા: મેન્ગ્રોવ્સ ચક્રવાતો, તોફાની મોજાં અને દરિયાકાંઠાના ધોવાણ સામે કુદરતી બાયો-શિલ્ડ તરીકે કામ કરે છે જ્યારે ઉચ્ચ દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે.
  • અનુકૂલનો: ન્યુમેટોફોર્સ (શ્વાસોચ્છ્વાસ માટેના મૂળ) અને વિવીપેરસ અંકુરણ (વૃક્ષ પર જ બીજનો અંકુરણ થવો) એ મૅન્ગ્રૂવ પ્રજાતિઓના મુખ્ય અનુકૂલનો છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • મેગ્રોવ્સ + મિશ્ટી યોજના + NDC લક્ષ્યો

    ગુજરાતનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું મેન્ગ્રોવ આવરણ અને MISHTI યોજનાનો અમલ એ ભારતના NDC લક્ષ્યો અંતર્ગત રાષ્ટ્રીય આબોહવા અનુકૂલન પ્રતિબંધો સાથે દરિયાકાંઠાની ઇકોલોજીને જોડે છે.

  • ઘાસિયા મેદાનોનું પુનર્વસન + લુપ્તપ્રાય જીવસૃષ્ટિનું સંરક્ષણ

    ગુજરાતમાં શુષ્ક/અર્ધ-શુષ્ક ઘાસિયા મેદાનોનું પુનઃસ્થાપન એ લુપ્તપ્રાય ગ્રેટર ફ્લોરિકન (ઘરાડ) ના કુદરતી નિવાસસ્થાન અને સ્થળાંતર કોરિડોર પર સીધી અસર કરે છે.

ગુજરાતનું મેન્ગ્રોવ નેતૃત્વ (MISHTI નો ૮૫% હિસ્સો) અને હાઇ-ટેક નર્સરી વનકીકરણ મોડેલ પ્રિલિમ્સના વિધાનો માટે ઉચ્ચ ઉપજ આપનારા છે.

સંલગ્ન PYQ · 2

સંલગ્ન PYQ · 2

  • 2026GPSC_PRELIMSGS1

    The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    In which state was the 'Mahabharata Vatika' featuring 37 plant species mentioned in the 'Mahabharata', set up for plant conservation?